Sống với nghệ thuật

Gốm Lưỡng hà

SGTT.VN - Lưỡng hà cổ đại là quê hương của nghệ thuật gốm. Vùng đồng bằng ít đá nên gạch nung, gốm men thành vật liệu chủ đạo. Các đồ gốm kích thước khác nhau, hình dáng khác nhau đã gợi ý các sơ đồ trang trí phong phú. Hai loại màu men đặc trưng là nâu và nâu – đen sẫm trên xương gốm thô, dày để mộc. Những món đồ tuổi 6.000 – 7.000 năm này có nhiều nét rất gần với gốm Lý Trần men nâu của Việt Nam!

Thạp gốm nâu, cao 100cm, Iran, 3.000 năm trước CN.

Nghệ nhân dường như thường muốn trình bày toàn thể vũ trụ quan của mình qua sự kết hợp mạch lạc giữa hình người, hình thú và các hoa văn trừu tượng. Ở thời kỳ đầu, các hình thú và người rất phóng túng, sinh động. Dần dần chúng được kỷ hà hoá. Cái sừng sơn dương hoá thành một vòng tròn, thân được cách điệu thành tổ hợp chữ nhật – tam giác. Con chó săn được duỗi dài thành các vạch ngang và chéo, trong khi cổ và đầu con hạc rút về các vạch thẳng và móc nhọn… Nguyên lý này không khác tạo hình chim, thú, người trên trống đồng Đông Sơn là bao. Bước chuyển tiếp là hình người được biến dạng cho gần một thần chim, thú nào đó.

Trên đĩa gốm nâu chim và cá, biểu thị sự sống được tả chân, xoay vòng tròn thì hình chữ vạn ở giữa được lặp lại trên diềm hoa văn ngoài cùng. Điều này tạo chiều sâu cho cái đĩa. Chữ vạn, biểu trưng Phật giáo phổ biến thực ra có nguồn gốc từ Lưỡng hà, mã hoá mặt trời.

Chiếc âu men nâu đen có miệng rất rộng và đáy rất nhỏ khiến hình dáng của nó gây ấn tượng mạnh. Đồ thờ mang hình vị thần thân người đầu chim. Hai chân rút ngắn còn hai tay được kéo dài gập lại như đôi cánh chim. Các mảng còn lại bố trí rất mạch lạc, hào phóng.

Cư dân vùng Lưỡng hà cũng là những người đầu tiên thể hiện các câu chuyện dài – tôn sùng các vị thần – vua đầu tiên. Các đồ đựng to lớn bằng gốm hoặc đá, đồng được bao phủ bởi các dải phù điêu dày đặc các nhân vật và súc vật trong các đại cảnh cúng tế hoành tráng.

Âu gốm men nâu đen, Iran, 4.000 năm trước CN.	Đĩa gốm Samara, Iraq, 5.000 năm trước CN.

Nguyễn Quân