Phim tài liệu – Đi tìm những giá trị thật

Bài 1: Đâu rồi hơi thở đời sống?

SGTT.VN - Nếu như phim truyện Việt Nam những năm gần đây được sản xuất ồ ạt, đua nhau lên sóng, gây nhiều sự chú ý của dư luận thì phim tài liệu trầm lắng hơn. Do thiếu tiền, thiếu đạo diễn tài năng hay thiếu giờ vàng? Câu trả lời là thiếu... mọi thứ, và do thiếu cả sự trung thực mà dòng phim này ngày càng xa rời đời sống, ngày càng ít được khán giả quan tâm.

Mong những cá tính trong phim được tôn trọng

Cảnh trong phim Người mẹ – kịch bản và đạo diễn: Trầm Hương.

Đạo diễn Trần Văn Thuỷ kể: “Hôm qua, một giáo sư điện ảnh Mỹ tìm đến tận nhà tôi để có được một bản phim Chuyện tử tế đem về Mỹ làm giáo trình giảng dạy. Tại sao lại có người đi nửa vòng trái đất để tìm một bộ phim tài liệu cách đây gần 30 năm? Tôi nghĩ phim tài liệu không chỉ đúng và đủ, mà còn cần phải hay. Cuộc đời vốn là thật, nhưng đa số đạo diễn chúng ta lại biến nó thành giả, xơ cứng. Chữ “hay” ở đây chính là vấn đề đặt ra có chạm vào con tim của khán giả hay không? Điều đó rất hợp với quy luật đào thải. Phim nào cần cho cuộc sống sẽ tồn tại mãi, phim nào cản trở sự tiến bộ của xã hội sẽ bị đào thải. Nó đòi hỏi người làm phim tài liệu phải cực kỳ tâm huyết, trách nhiệm công dân, trung thực, có nhân cách lớn... mới có thể đi tới cùng vấn đề mà xã hội quan tâm. Muốn thế, không thể né tránh chính trị”.

Nguồn sản xuất phim tài liệu cũng chỉ ở một số hãng phim – đặc biệt các hãng phim truyền hình. Ở những đơn vị này có nhiều cơ hội thực hiện những bộ phim tài liệu tốn nhiều tiền của. Những đạo diễn tâm huyết với nghề mong ước bán phim mình thực hiện cho các nhà đài để tái sản xuất. Tất nhiên đó phải là những sản phẩm có chất lượng. Bằng cách này, các nhà đài sẽ tăng cường tính chủ động sáng tạo, tiết kiệm được chi phí, vừa tạo điều kiện cho các đạo diễn thực hiện tác phẩm của mình. Nhiều phim tài liệu rất hay, đặc biệt là phim tài liệu chân dung, nhưng người làm phim chỉ khuôn cứng cách thể hiện.

Tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn, một nhân vật cả thế giới biết đến đã trở thành nhân vật một bộ phim tài liệu của đạo diễn Lê Phong Lan.

Đạo diễn kể chuyện nhân vật trong lúc làm phim, sau đó công chúng không còn được biết đến phần đời còn lại của họ nữa. Theo nhà văn Trầm Hương, nhà biên kịch của Những cánh hoa ngược dòng, Đêm trắng Vĩnh Lộc, Người mẹ…: “Cần huy động nhiều nguồn lực để phim tài liệu đồng hành với đời sống công chúng. Để phim tài liệu có sức sống đòi hỏi nỗ lực bứt phá, làm mới mình không chỉ cả đơn vị sản xuất lẫn người thực hiện. Chúng tôi mong những cá tính trong phim được tôn trọng”.

Thừa công nghệ, thiếu…?

Một số đạo diễn phim tài liệu hiện nay thừa nhận, chưa lúc nào các đạo diễn được trang bị phương tiện làm phim tài liệu đầy đủ và hiện đại như lúc này, nhưng khán giả vẫn không mặn mà, vì sao? Ông Thuỷ cho rằng vấn đề chính ở chỗ chất lượng phim bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác. Hiện nay phần lớn đều do đội ngũ làm phim truyền hình sản xuất, kinh phí thấp, bị rượt đuổi bởi thời gian phát sóng, kỹ thuật không cao... Mỗi phim chỉ khoảng 10 triệu đồng (trong khi phim tài liệu nhựa đầu tư mấy trăm triệu), làm sao có thể sâu sắc được. Ấy là chưa kể đài trung ương còn có cái nhìn thoáng, còn các đài địa phương kiểm duyệt rất gắt gao, đụng chạm đến chuyện địa phương là khó mà nói được đến cùng.

Cảnh trong phim Chuyện tử tế – đạo diễn Trần Văn Thuỷ.

Đạo diễn Lê Phong Lan (TFS) thì nhấn mạnh yếu tố con người. Chị cho rằng muốn làm một bộ phim tài liệu hay thì đạo diễn không chỉ cần kinh nghiệm mà còn cần tư duy đề tài thật thấu đáo, tìm mọi cách để thể hiện chiều sâu của nhân vật cũng như sự kiện. Mặt khác, việc chọn giờ phát sóng của đài Truyền hình TP.HCM hiện nay cũng khiến mọi người nản lòng với phim tài liệu: “Phim phát vào lúc 23g30 tối với 13g15 trưa thì ai thức, ai rảnh mà coi”. Có ý kiến cho rằng kinh phí cho phim tài liệu ở các hãng phim cũng rất hẩm hiu: “Ngày xưa làm xong bộ phim, ngồi trau chuốt kỹ lắm. Giờ thì một tập phim quay một tháng thù lao chỉ vài triệu, nên phải quay nhanh để còn làm phim khác. Vậy sao tránh khỏi phim dở, phim giả”, đạo diễn Phong Lan thẳng thắn nói.

“Nếu có tiền, tôi sẽ chuyên tâm thực hiện những bộ phim mà mình thích, bán cho các nhà đài để “tái sản xuất”. Khi làm phim mà không lo đến kinh phí, không lo bị giới hạn sự sáng tạo, được chấp nhận nhiều phong cách, tôi nghĩ phim tài liệu sẽ có sức sống hơn, mới hơn, tươi hơn. Cũng đừng nghĩ đề tài truyền thống là cũ. Người làm phim cần làm mới khi thể hiện những đề tài cũ này”, nhà văn Trầm Hương chia sẻ.

Nhóm phóng viên

(Kỳ 2: Phim tài liệu cũng có hàng... giả?)