Bộ tộc thiểu số “Ôd”: Xứ sở thần tiên của Clare

Biểu trưng của bộ tộc Ôd mang ý nghĩa của sự liên kết bền chặt của các cá nhân trong cộng đồng

“Khi Enoch Soames và Harold Lasseter tiến hành công việc nghiên cứu ở châu Á, họ mời tôi đi cùng. Công việc là vẽ, viết chú thích và làm mô hình mô phỏng ghi nhận lại kết quả cuộc nghiên cứu. Soames và Lasseter chưa từng công khai các nghiên cứu này, do đó những phát hiện của họ về bộ tộc thiểu số “Ôd” trong bài nghiên cứu này là lần đầu tiên được đưa ra trước công chúng”. Đó là lời giới thiệu của Clare Martin về triển lãm Những chú thích về một nền văn hoá tưởng tượng khai mạc tại Bảo tàng Dân tộc học hôm 24.3 và kéo dài tới 16.4.

Một bộ tộc thiểu sổ mới được phát hiện ở châu Á mà sao không nhà dân tộc học nào biết? Bởi thực ra chẳng có bộ tộc thiểu số Ôd nào cả. Hai nhà dân tộc học Enoch và Harold cũng không tồn tại. Chỉ có một người có thật là bà Clare Martin, nghệ sĩ điêu khắc người Úc.

Ngôi nhà được miêu tả là nơi lưu giữ các kỷ vật của người Ôd đã mất

Năm 2007, khi đang thực hiện các hoạt động với tư cách một nghệ sĩ cư trú (artist residency) tại bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Clare Martin được xem trưng bày Chúng tôi ăn rừng của nhà dân tộc học người Pháp George Codominas do Musee Orsay thiết kế. “Tôi đã bị ấn tượng bởi những tái hiện từ sổ ghi chép của nhà dân tộc học Condominas, đặc biệt những phác thảo và biểu đồ nhỏ. Nó giống như những ghi chép của một nghệ sĩ vậy”, Clare giải thích. Sau đó bà đọc cuốn sách về văn hóa Cơtu của TS.Lưu Hùng, đó là trải nghiệm quý giá giúp Clare hiểu rõ hơn về công việc của một nhà dân tộc học. “Tôi bắt đầu tưởng tượng ra một hành trình khám phá và tìm kiếm một bộ tộc chưa được biết đến”, và Clare bắt đầu ghi chép về phong tục, vẽ ra những phác thảo về các biểu trưng, thần tiên, các trò chơi, đồ dùng… của tộc người đó. “Tôi đặt tên đó là tộc người Ôd. Bạn có nhớ bộ phim thiếu nhi nổi tiếng Những phù thủy xứ Oz chứ?”.

Giống như cô bé Alice bước chân vào xứ sở thần tiên, càng theo đuổi cuộc hành trình tưởng tượng của mình, Clare càng bị cuốn hút với nó. “Thực hiện ý tưởng này là một trải nghiệm vô cùng thú vị. Bạn tưởng tượng ra một xã hội thật sự độc đáo và biến những tưởng tượng của mình thành ghi chép, những phác họa trong sổ tay và cuối cùng mà những mô hình thu nhỏ như thế này.” Ngay cả ý tưởng thu nhỏ những mô hình miêu tả đời sống của người Ôd bằng đồ tái chế cũng chịu ảnh hưởng tác phẩm Gulliver du ký nổi tiếng của Jonathan Swift.

Cây chai và bàn ghế làm bằng vật liệu tái chế ở bộ tộc Ôd.

Những chú thích của Clare cho biết bộ tộc Ôd “là một nhóm phân tán, sống ở vùng ngoại ô, dù vậy họ vẫn cho thấy những dấu tích của một quá khứ làm nông nghiệp và trồng trọt. Họ thường sử dụng vật liệu tái chế để tạo ra các đồ vật hàng ngày”. Dựa vào đó, họa sĩ sử dụng những vật liệu này để phác thảo, xây dựng nên những mô hình mô phỏng thế giới của họ.

Tại sao chúng ta nên ngưỡng mộ về một nền văn hoá như vậy? Họ không quá coi trọng quyền lực. Họ sống phân tán và có thể không sống gần nhau nhưng họ có ý thức mạnh mẽ về cộng đồng. Những con người này có óc sáng tạo và tràn đầy năng lực để tạo nên những vật dụng hữu ích từ những gì sẵn có. Họ cũng rất có khiếu hài hước và khả năng tự châm biếm bản thân. Chúng ta hãy hy vọng rằng họ vẫn tồn tại.

Bài và ảnh: Dung P.