Len trâu mùa lũ

Bài 2: Rong ruổi sang đồng Campuchia

Như bài trước đã nói, len trâu ở cánh đồng Thường Phước – Thường Thới Tiền nhiều thế hệ, già đã ngoài 60 tuổi, trẻ mới chừng 15 tuổi. Họ thường không có ruộng, lấy nghề nuôi trâu, kéo lúa mướn kiếm sống. Ngày chưa có đê bao, căn nhà cho trâu ở mùa lũ to hơn, cao hơn nhà của người chủ trâu. Nhưng nay, từ khi đê bao, ruộng đồng làm tăng vụ, xứ này có thêm một mùa len trâu khác.

Trong ảnh, người đàn ông tên Lập ở ấp 3, xã Thường Phước 1, huyện Hồng Ngự, Đồng Tháp, đang tắm cho những con trâu của mình. Ảnh: Thanh Nhã

1. Trong chiếu rượu tối đó, cả người chủ lẫn kẻ len trâu mướn đều đã có một quãng đời, dài hơn hai phần ba cái tuổi họ đang mang trên lưng, ngồi lưng trâu đi rong tứ xứ. Trẻ nhất là Huỳnh Văn Nam – 34 tuổi, thâm niên 20 năm chăn trâu – ông Bảy Đực 58 tuổi, 46 năm – ông Tư Thệ 53 tuổi, gần 40 năm… Trong nhóm len trâu, ông Tư Đực là người lớn tuổi và ít lời nhất. Ông Tư Đực họ Trương, ở cái tuổi 62, bắp tay vẫn cứng đe, da thịt vẫn căng hằn trên áo chật, chiếc áo từ màu xanh đã ngả dần sang màu bùn dãi dầu. Tư Đực là anh rể Bảy Đực và là ba vợ Nam nhưng không có trâu mà đi chăn mướn cho người khác. Mỗi tháng chủ trả khoảng 500.000 đồng tiền công. Vào vụ gặt, kéo được bao nhiêu tiền, chủ trâu lấy một nửa. Gần 50 năm bám trâu hết đồng này xứ nọ, ông Tư Đực được nhiều người tín nhiệm hay nhờ đi coi tướng trâu, nghé. Kẻ bán, người mua thường chọn con nghé hơn một năm tuổi, giá bây giờ trên dưới 10 triệu. Cũng chừng ấy trọng lượng, nhưng chỉ khác nhau vị trí cái xoáy, giá con này có thể chỉ bằng một nửa con kia. Ông Tư Đực kỵ nhất là con nào có xoáy ở mắt vì “có máu chém người”...

Thời bây giờ, vùng Đồng Tháp Mười đâu đâu cũng đồng ruộng, không còn đất trống để cỏ mọc, trâu gặm. Mỗi năm, bầy trâu chỉ được gặm cỏ tươi hơn ba tháng ở cánh đồng Campuchia, gần chín tháng còn lại, thức ăn cho trâu là rơm rạ, tươi ít, khô nhiều. Bây giờ tìm cọng rơm trên đồng bằng cũng muốn đỏ con mắt. Để gặt nhanh và rẻ, người ta thay máy suốt bằng máy gặt đập liên hợp nên phần thân trên cây lúa (rơm) để trữ cho trâu ăn dần cũng ít đi vì máy gặt đập cắt sát ngọn. Phần thân dưới cây lúa (rạ) chỉ là chỗ để thả tạm trâu vài ngày sau khi gặt. Cọng rơm bắt đầu có giá, được tính bằng bao, giá vài ba chục ngàn, nhà nào khá giả, từ đầu mùa đã tìm chủ ruộng, đặt cọc mua rơm. Máy suốt còn rất ít, chủ trâu nào mua được rơm từ máy suốt thì mừng ra mặt vì rơm dài hơn, được nhiều hơn. Nhưng dù cho tất cả những cánh đồng xứ này gặt bằng liềm, cũng chẳng thể đủ rơm cho trâu. Và, với những người đi len trâu, giá 2 triệu đồng một cây rơm là quá mắc mỏ. Vì vậy, ở xứ Hồng Ngự, có thêm một mùa len trâu nữa, len từ đất Việt sang đất Campuchia, bắt đầu vào tháng ba dương lịch, khi gieo xong hạt lúa.

Người Khmer ở Campuchia thường bỏ ruộng vụ ba vì không có đê bao ngăn nước, người Việt qua đó mướn ruộng trồng lúa cũng vậy. Thành thử, khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 6, trước mùa nước lũ về, đàn trâu ngàn con được len sang bên ấy kiếm cỏ trên đồng. Hành trình len trâu mùa này dài và nhàn nhã hơn mùa lũ dù vẫn cảnh màn trời chiếu đất. Ông Tư Đực đúc kết, mùa len sang đồng Campuchia đàn trâu mập mạp vì được ăn ngon, tắm sạch và không phải kéo xe. Lúc này chúng sướng hơn những người chăn dắt. Chỉ có điều, muốn đưa một con trâu hay nghé sang bên đó, phải nộp phí cho nhân viên công lực gác biên, mỗi con 100.000 đồng. Nhà ít vài ba trăm, nhà nhiều ngoài triệu, số tiền này kẻ len trâu bỏ ra cũng tiếc nhưng so với tiền mua rơm, còn rẻ hơn nhiều. Những ông già như Tư Đực, Bảy Đực, Năm Đi… thường đi một lèo đến khi nước lũ sắp lên mới đưa trâu về, dù chỉ xa vài ba chục cây số. Trung trung cỡ Nam hay tụi thanh niên, chừng nửa tháng gửi trâu cho bạn chăn, mò về nhà vì nhớ vợ con, bồ bịch. Có đứa cua luôn “ghệ” bên đó, một vài cặp nên vợ nên chồng, cô dâu theo chồng về xứ Việt. Cứ thế, năm này qua năm khác, kiếp người, kiếp trâu rong ruổi với nhau như đôi tri kỷ.

Len trâu, tuyệt nhiên không có phụ nữ. Ở những cánh đồng gần, người vợ chỉ ngày ngày chạy xe máy ra phụ chồng nấu miếng cơm, rửa cái chén, giũ rơm cho trâu ăn, tụ tập tám lúc rảnh và có lẽ để được gần chồng. Ảnh: Thanh Nhã

2. Cái nghiệp theo trâu của Tư Đực vận vào đời ông từ khi còn là một cậu bé mới hơn mười tuổi. Như Bảy Đực, ông sinh ra bên Campuchia, tới năm 1970 của thế kỷ trước, gia đình mới trở về đất Việt. Hồi ở Campuchia, Tư Đực đã chăn trâu bò mướn, như người Việt bên này, người Khmer cũng nuôi nhiều trâu bò. Tư Đực làm bạn chăn trâu với Bảy Đực hồi từ ở bên đất người, dù lớn hơn bốn tuổi, sau này về Việt Nam, ông lấy chị gái bạn. Cả hai cùng lập nghiệp ở ấp 1, xã Thường Phước 1 và sống với nhau đến giờ. Có điều khác, ông Bảy có hai cặp trâu và tám đứa con, còn ông Tư không có trâu, đi chăn mướn và chỉ có hai đứa con gái, một đứa gả cho Nam. Bù lại phần thiếu của ông già vợ, Nam có tới bốn cặp trâu lớn nhỏ. Trong hơi men lạnh, thêm phần có người tò mò hỏi, hai người bạn già lại bá vai nhau uống chung ly đế và kể cái chuyện hồi năm 1973, cả hai dùng trâu đi kéo đạn cho bộ đội, kéo đến năm 1975 mới thôi, thỉnh thoảng đệm vài chữ Khmer. Cũng chẳng ai vào tập đoàn sau ngày thống nhất vì như phần đông các hộ dân nuôi trâu ở hai xã Thường Phước và Thường Phước 1, không có ruộng, ngoại trừ chỗ ở. Người nào nhiều lắm có chừng một hai công, làm không bõ nên đều cho mướn. Chuyện đã qua đến quá nửa đời người nhưng người nói kẻ nghe cứ ngỡ là chuyện mới hôm nào.

Len trâu, tuyệt nhiên không có phụ nữ. Ở những cánh đồng gần, người vợ chỉ ngày ngày chạy xe máy ra phụ chồng nấu miếng cơm, rửa cái chén, tụ tập tám lúc rảnh và có lẽ để được gần chồng. Đám trẻ mới lớn theo trâu đã bỏ học từ hồi lớp 6 lớp 7, những tháng ngày rong ruổi làm chúng dạn dĩ và già trước tuổi, nhưng đứa nào cũng còi lỏi, mang một thân hình của trẻ lên mười ở phố thị. Nếu tính tuổi những người len trâu đang tạm cư ven cánh đồng Thường Phước mùa này, có thể chúng là thế hệ len trâu thứ ba. Giống ông Tư Đực gần 50 năm trước. Dù học nghề từ lớp người đi trước, tụi trẻ vẫn có những đời sống riêng mà người viết sẽ đề cập ở phần sau. Nhưng có đứa đã bắt đầu hiểu, với những người không ruộng, con trâu không chỉ là đầu cơ nghiệp, là nồi cơm mà như lời ông Năm Đi “kiếp trâu còn là một phần của kiếp người”, chỉ có dài ngắn hơn chứ không hề sướng hay khổ hơn.

Doãn Khởi – Thanh Nhã

Bài 1: Xóm du cư giữa đồng