ASEAN trước thách thức lớn

Việc Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-45 (AMM-45) kết thúc mà không ra được thông cáo chung là “một đòn nặng nề giáng vào uy tín ASEAN”. Hơn lúc nào hết, củng cố đoàn kết để nâng cao vị thế là điều cực kỳ quan trọng cho toàn khối, và cho mỗi thành viên.

Thất bại của Campuchia

Đây là nhận định của một chuyên gia về quan hệ quốc tế (đề nghị không nêu tên) tại Hà Nội liên quan đến việc AMM-45 kết thúc mà không ra được thông cáo chung. Theo chuyên gia này, mặc dù nền ngoại giao của Campuchia đã trưởng thành nhưng họ đã quá nhượng bộ trước áp lực từ phía Trung Quốc (TQ), từ đó không đưa ra được sáng kiến cần có. Sự kiện chưa từng có tiền lệ vừa qua cho thấy sự phân hóa trong nội bộ ASEAN cũng như thế yếu của ASEAN trong quan hệ với TQ trong thời điểm hiện tại.

Nhiều dư luận cho rằng Campuchia đã chịu sức ép quá lớn từ Trung Quốc. Trong ảnh là phó Thủ tướng kiêm bộ trưởng Ngoại giao Campuchia Hor Nam Hong. Ảnh: Reuters

Một mặt gia tăng các hoạt động gây căng thẳng trên biển Đông, mặt khác Trung Quốc không ngừng phân hóa nội bộ ASEAN.

Tuy nhiên, việc không có thông cáo chung cũng cho thấy các quốc gia ASEAN có lợi ích trực tiếp ở biển Đông như Việt Nam, Philippines đã kiên định trong lập trường của mình. Không nhất thiết phải có bằng được một bản tuyên bố chung mà phải thỏa hiệp về các vấn đề liên quan đến các lợi ích mang tính chất sống còn, chuyên gia này khẳng định. Và điều này cũng đúng với việc cho ra đời bộ Quy tắc ứng xử ở biển Đông (COC). Một COC mà trong đó không có những ràng buộc pháp lý, cơ chế giải quyết xung đột, không có tòa án, trọng tài hay cơ chế trọng tài thì cũng giống như một hổ giấy không răng, chuyên gia này nhận xét.

Trên thực tế, trả lời báo chí về các kết quả chính của AMM-45 và các hội nghị liên quan, Thứ trưởng Ngoại giao Việt Nam Phạm Quang Vinh đã cho biết vấn đề biển Đông là một trong nhiều chủ đề được quan tâm tại các hội nghị lần này. Theo ông Vinh, tại các hội nghị, nhiều nước đã phát biểu bày tỏ quan ngại về các diễn biến phức tạp gần đây ở biển Đông, ảnh hưởng đến hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn và tự do hàng hải ở khu vực. Quan điểm chung được nhấn mạnh đó là tất cả các nước phải giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế và Công ước luật Biển 1982 của LHQ; thực hiện đầy đủ DOC, sớm xây dựng COC để bảo đảm hiệu quả hòa bình, ổn định và an ninh ở biển Đông.

Chuyên gia này cũng cho rằng quan điểm “tranh chấp ở biển Đông là chuyện song phương của một số nước ASEAN với TQ chứ không phải của cả khối” mà Ngoại trưởng Campuchia Hor Nam Hong đưa ra tại cuộc họp báo hôm 13.7 là hoàn toàn trùng khớp với quan điểm của Bắc Kinh. Điều đáng nói là, trong nội bộ ASEAN, ngoài Campuchia còn có những quốc gia khác, xuất phát từ lợi ích của mình và dưới tác động theo nhiều cách của TQ cũng ủng hộ quan điểm đó.

Chiến lược “bẻ đũa”

Chuyên gia này cũng cho rằng ngoài việc vận động, gây sức ép đến các quốc gia không liên quan trực tiếp đến vấn đề biển Đông như Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar, Trung Quốc còn tìm cách chia rẽ các nước có tranh chấp ở biển Đông là Malaysia, Việt Nam, Philippines và Brunei.

Bộ trưởng ngoại giao của Campuchia, Indonesia và Brunei tại AMM 45. ASEAN không nhìn về một hướng trong cuộc họp này. Ảnh: Reuters

Ở đây có thể thấy rõ TQ có một lập trường, chính sách hai mặt đối với vấn đề biển Đông. Một mặt họ tìm cách hiện thực hóa các tuyên bố chủ quyền ở toàn bộ biển Đông nhưng mặt khác sẵn sàng tạm thời “hy sinh” các lợi ích và “nhượng bộ” Malaysia, Brunei. Hành động đó nhằm trung lập hóa quan điểm của hai nước này và TQ có thể tập trung mũi nhọn vào Việt Nam và Philippines nhằm hiện thực hóa đường lưỡi bò độc chiếm biển Đông. Đây là một chiêu bài rất khôn ngoan của TQ khi mà thực tế họ cũng chưa đủ sức để can dự.

Theo chuyên gia, phản ứng cứng rắn của Malaysia cũng là yếu tố mà TQ phải dè chừng. Tháng 4.2011 Malaysia đã đưa tàu chiến và máy bay chiến đấu rượt đuổi các tàu ngư chính và tàu cá của TQ khi các tàu này xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế của Malaysia. Chính báo chí TQ đã đưa tin, các tàu ngư chính của TQ bị tàu chiến Malaysia rượt đuổi trong khoảng 17 tiếng. Tàu chiến Malaysia thậm chí đã chĩa pháo vào tàu ngư chính 311 của TQ.

Tín hiệu cảnh báo

Chuyên gia này cũng cho rằng mặc dù vẫn có vai trò quan trọng nhưng dường như ASEAN hiện không đủ sức tạo nên một tiếng nói có trọng lượng như từng có sau vụ đụng độ giữa Trung Quốc và Philippines hồi năm 1995 và từ đó dẫn đến việc ra đời DOC 2002.

Những khoản vay ưu đãi, viện trợ hàng tỉ USD cho một loạt các nước ASEAN cùng các động thái khác như tập trận chung với Thái Lan, khuyến khích Pakistan bán máy bay “Thần sấm” JF-17 (FC-1) cho Indonesia hay ngầm ủng hộ quyền lợi của Malaysia ở vùng cực nam biển Đông là những bước đi có tính toán của TQ trong việc phân hóa ASEAN.

Việc AMM-45 không ra được thông cáo chung là một hệ quả từ những tác động của TQ đối với ASEAN, chuyên gia này nhận định.

Theo chuyên gia này, sự việc xảy ra đối với AMM-45 là một lời cảnh báo với các quốc gia ASEAN, đặc biệt là các nước sẽ đảm nhiệm vai trò chủ tịch sắp tới. Nếu họ chỉ đi theo sức ép của TQ mà quên mất vai trò cần có của một nước Chủ tịch ASEAN thì hành động đó sẽ mang lại những hậu quả rất xấu đối với ASEAN.

theo thanhnien.com.vn