Giải pháp cho tranh chấp Biển Đông

Tiếp tục hướng tới một “trật tự quản lý bằng luật”

SGTT.VN - Báo Sài Gòn Tiếp Thị ngày 18.5.2012 có bài Tranh chấp Biển Đông: đừng để từng quốc gia Asean đơn độc. Trong số báo này, chúng tôi tiếp tục giới thiệu vài ý kiến về cách giảm thiểu nguy cơ “bị làm cho đơn độc” của các nước ASEAN trước thủ thuật “chia để bành trướng” của Trung Quốc.

Hạm đội tàu ngầm của Trung Quốc. Nước láng giềng to lớn của khu vực ASEAN đang ngày càng gia tăng sự hiện diện về mặt quân sự của họ trên biển Đông.

Từ góc nhìn công pháp quốc tế, sự gia tăng xung đột của khu vực có thể được giải thích bằng sự thiếu vắng (hay hạn chế) một “trật tự quản lý” bằng luật trong khu vực tranh chấp, mà trên hết là qua khoảng cách từ ý muốn đến cái đích cuối cùng là sự ra đời của một bộ Quy tắc ứng xử của các bên trên Biển Đông (COC) và qua sự bất đồng về cách hiểu, định nghĩa và diễn dịch những điều khoản trong Công ước Liên hiệp quốc về Luật biển năm 1982 (UNCLOS) liên quan quy chế pháp lý của đảo. Viêc xây dựng một “trật tự quản lý bằng luật” tại khu vực tranh chấp phải được khởi động trở lại và cần đặt trên hai góc nhìn đồng thuận căn bản.

Một là đồng thuận về nguyên tắc hành xử (process-based consensus), kiên quyết phủ định xu hướng sức mạnh, nhấn mạnh giải quyết vấn đề tranh chấp thông qua các biện pháp thể chế và pháp lý. Nhiều ý kiến đề nghị rằng nếu chưa đạt được ngay một đồng thuận với Trung Quốc, các nước ASEAN nên thông qua một COC nội khối trước để xây dựng một cơ sở pháp lý tiên phong, đóng vai trò cơ chế ngăn ngừa. Cho đến khi chưa có một khuôn thể chế được thống nhất, các hành vi chiếm đóng, mở rộng, kiểm soát hay khẳng định chủ quyền thông qua vũ lực hay quân đội đều hoàn toàn bất hợp pháp.

Một định chế mang tính pháp lý và ràng buộc hơn đối với các nước nhỏ của ASEAN đóng vai trò quan trọng, vì phần nào đảm bảo rằng các vấn đề đang còn mâu thuẫn được giải quyết pháp chế và chuẩn tắc, chứ không phải thông qua tương quan máy bay, tàu chiến, vốn là thế yếu của nước nhỏ hơn.

Với những nước có ưu thế tương đối về sức mạnh như Trung Quốc, một lựa chọn trọng vũ lực cũng chưa chắc đảm bảo một kết quả tối ưu, bởi sự chồng chéo về lợi ích giữa các nước một cách trực tiếp và gián tiếp, cũng như những quốc gia trong và ngoài khu vực tại Biển Đông. Việc một nước áp đặt xu hướng sức mạnh thành luật chơi sẽ dẫn đến phản ứng đối kháng dây chuyền từ các nước xung quanh, mà cụ thể là khả năng kết hợp lại thành liên minh để tiến hành cân bằng lực lượng (hay tối thiểu là cân bằng sự ảnh hưởng). Động thái ngoại giao của các nước ASEAN liên kết chặt chẽ hơn với các cường quốc bên ngoài khu vực ủng hộ cho lập luận này.

Thống nhất thứ nhì là về nội dung (issues-based consensus), nhấn mạnh việc tìm đồng thuận ở các điểm còn tranh cãi trong hồ sơ tranh chấp. Có kiến nghị cho rằng, nếu xem gốc gác của vấn đề từ bản chất của kết cấu tự nhiên ở hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, thì việc quan trọng nhất cần đàm phán là về bản chất của kết cấu tự nhiên của các đảo, trước khi bàn về quyền sở hữu cụ thể. Với cấu tạo gồm hơn 200 đảo lớn nhỏ, việc phân định pháp lý của những khu vực này là một thách thức cho UNCLOS, đặc biệt khi điều 121, khoản 3 của UNCLOS –điều khoản có liên quan trực tiếp đến quy chế pháp lý về đảo – chưa đưa ra được một định nghĩa rõ ràng, dẫn tới những giải thích khác nhau về quy chế đảo – đá. Việc chưa có một thoả thuận về bản chất tự nhiên của các đảo trong khu vực Hoàng Sa và Trường Sa cũng đồng nghĩa với việc chưa thể đi đến một thoả thuận về chủ quyền và quyền tài phán cho việc thăm dò và khai thác các tài nguyên sinh vật và phi sinh vật trong vùng thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế (EEZ). Từ đây đến khi một thống nhất như vậy được thực hiện, các hoạt động mở rộng hay cố tình ảnh hưởng thay đổi kết cấu tự nhiên của các đảo này nên đưa vào những hành động cần bị ngăn cấm. Các viện dẫn mở rộng vùng chồng lấn thông qua biện dẫn sở hữu EEZ xuất phát từ các đảo mà mình chiếm hữu, cũng sẽ không có giá trị cho đến khi một đồng thuận về các điểm trên được thành hình.

Sự lệch pha giữa sức mạnh và thể chế tại Biển Đông này chỉ có thể rút ngắn khi một COC thành hình, lồng trong đó là một thống nhất bằng văn bản về cách hiểu và diễn dịch UNCLOS. Quan trọng hơn cả là quyết tâm thương thảo một trật tự mới của Biển Đông thông qua định chế – luật quốc tế và một niềm tin về một trật tự mới, trong đó luật pháp và chuẩn tắc đóng vai trò hoa tiêu cho mọi hành động. Dẫu biết rằng, Á châu không phải là Âu châu, không thể một sớm một chiều cộng đồng an ninh cùng chia sẻ chung một thang giá trị, thế nhưng ước mơ chỉ có thể tiệm cận đến hiện thực, khi người ta cụ thể hoá những kịch bản mình đang mơ ước. Đối với các nước ASEAN và Việt Nam – những nước tổn thương trực tiếp từ cách tiếp cận bằng sức mạnh và cần luật hơn cần nắm đấm, một trật tự được quản lý bằng hành động dựa trên và chế tài theo luật không chỉ là đối sách ngắn hạn, mà là mục tiêu hướng tới lâu dài.

Nguyễn Chính Tâm