Phát triển sạch và bền vững

Khi chính phủ và toàn dân có cùng một ý chí

SGTT Xuân 2012 - Chưa bao giờ, phát triển sạch và bền vững lại trở thành nóng bỏng như hiện nay. Sự nhiễm bẩn từ kinh tế đang lan rộng sang đời sống văn hoá, nhân văn như những vết dầu loang. Phải làm gì để cứu vãn tình hình, xoay chuyển đường hướng phát triển? Đó chính là nội dung cuộc toạ đàm Phát triển sạch và bền vững do báo Sài Gòn Tiếp Thị và Viện nghiên cứu giáo dục đồng tổ chức, với sự tham gia của các trí thức, doanh nhân, nhà kinh tế, nhà triết học trước thềm năm mới.

Một phụ nữ lái xe đạp ngang qua một giao lộ trong khi sương khói dày đặc tại khu trung tâm Bắc Kinh hôm 6.12.2011. Các quan chức về môi trường bị các phương tiện truyền thông và cư dân mạng phê phán vì chỉ chú ý đến những phân tử lớn hơn trong không khí. Ảnh: Reuters

GDP bẩn

Khi đưa ra tiêu chí “sạch”, chính là lúc chúng ta cảm nhận rõ nhất về sự bẩn đang hiện hữu. Sự không sạch như một vòi bạch tuộc quấn chặt mọi khía cạnh khác nhau của đời sống, tạo thành một mớ bòng bong rối ren.

Cách đây 20 năm, khi bước vào trường đại học, không ai đặt vấn đề sạch, bẩn trong giáo dục. Giờ chỉ lật tờ báo ra đã thấy cướp, giết, hiếp… sự bẩn đã không còn là vấn đề của từng lĩnh vực riêng biệt. Giám đốc nghiên cứu chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, TS Vũ Thành Tự Anh phân tích: “Về kinh tế, Việt Nam trong mấy năm trở lại đây, tăng trưởng kinh tế thường được nhắc đến nhiều nhất, như một mỹ từ. Nhưng lạm phát ngày càng tăng cao, bất ổn kinh tế vĩ mô, các khoản đầu tư công vô cùng lớn nhưng hiệu quả kém, cái gì cũng thâm hụt… Tăng trưởng kinh tế như vậy được gọi là GDP bẩn. Đường cao tốc nối TP.HCM với các tỉnh ban đầu dự kiến là 4.000 tỉ đồng, sau điều chỉnh lên 6.000 tỉ đồng, cuối cùng quyết toán là 10.000 tỉ đồng, tăng gần 100%. Con số chênh lệch gần 100% này được quy vào tăng trưởng, đó là tăng trưởng bẩn, vì nó đi cùng với tham nhũng, với những khoản chi tiêu không xác đáng. Về môi trường kinh doanh, riêng FDI, trong giai đoạn rất dài, một tỷ lệ rất lớn các nhà đầu tư khi vào Việt Nam đã né được tiêu chuẩn môi trường vốn dễ dãi hơn nhiều so với các nước khác, đất lại rẻ, tiêu dùng năng lượng thả ga… Tất cả những kẽ hở này đều do chính sách cả. Nhà nước làm gì, hay không làm gì cũng là một chính sách. Chính sách không chỉ là cái đề ra, mà còn là những điều đáng lý phải làm, lại không làm. Thế hệ sắp tới sẽ phải chịu gánh nợ nần, ô nhiễm môi trường và cạn kiệt nguồn tài nguyên mà thế hệ này đang gây ra. Đó là tăng trưởng rất bẩn, gây hệ quả tai hại cho môi trường sống và môi trường xã hội, đưa tham nhũng lên ngôi. Chúng ta không thể tăng trưởng bằng vay nợ và khai thác tài nguyên. Vinashin là một bằng chứng cụ thể, khi rủi ro phân tán toàn hệ thống còn xoay xở được, nhưng khi đổ vỡ ở diện rộng thì không thể tồn tại được”.

Sạch và bẩn là sự lựa chọn sống còn từ Nhà nước đến từng người dân, từ doanh nghiệp cho đến chính quyền địa phương… Đây là bài học lớn mà Trung Quốc đã từng gánh chịu, năm 2006, họ đã nhận ra sai lầm đó, nhưng thủ đô Bắc Kinh bây giờ ban ngày cũng không thể nhìn thấy ánh mặt trời do ô nhiễm quá nặng bởi khói công nghiệp. Thâm Quyến môi trường cũng bị suy giảm khủng khiếp, tất cả đang trở thành sức ép đòi Trung Quốc phải tính tới GDP sạch. Ông Vũ Thành Tự Anh khuyến cáo: “Tôi tin rằng nếu công bố GDP, trừ đi chi phí môi trường, chúng ta chỉ có âm, chứ không thể có dương. Chính phủ có nhìn thấy điều đó không?

Hay nhìn thấy mà không giải quyết?”

Kinh tế thì lúc trồi lúc sụt, sai lầm có thể sửa được, nhưng lương tâm xã hội và bản thân từng con người mà bị nhiễm bẩn thì rất khó sửa. Nhìn vào đời sống nhân sinh, lo lắng nhất của những thành viên trong toạ đàm là sự lạnh giá của lương tâm con người, người lương thiện muốn sống tốt sẽ bị cô độc, bị gạt ra khỏi hệ thống, không thể yên thân được… Trao đổi về hiện tượng mấy ngày gần đây, cộng đồng cư dân mạng đang xôn xao về vụ một em bé hai tuổi bị vứt bên vệ đường mà không ai tới cứu. Con người đang trở nên vô cảm trước nỗi đau của người khác. Bản thân mỗi người cũng đang bị ô nhiễm nặng nề, trở nên trơ lì, chai sạn, đó mới là nguy cơ, hiểm hoạ lớn nhất…

Ông Lê Nguyễn Minh Quang, tổng giám đốc công ty Bachy Soletanche Việt Nam, nhấn mạnh: “Ý thức về sự sạch và bẩn không phải ngẫu nhiên xuất hiện, đó là nhu cầu biện chứng của xã hội và cuộc sống. Nhìn vào hiện thực, tôi thấy nhiều mảng sáng, tối đan xen. Cách đây mười năm, nếu ăn rau chúng ta chỉ quan tâm rau ngon, ít ai để ý đến rau sạch. Đi hội chợ, thấy người ta mua máy lạnh tiết kiệm năng lượng, bộ lọc không khí rất nhiều. Điều đó chứng tỏ nhu cầu cuộc sống về chuyện xanh, sạch ngày càng lớn. Nhưng ngược lại, con người ngày càng bị đồng tiền dẫn dắt. Một số người cho rằng khi mức sống của xã hội được nâng cao, những giá trị đạo đức sẽ dần được phục hồi. Nhưng tôi không tin như vậy. Một bộ phận xã hội hiện nay đang sở hữu rất nhiều tiền, nhưng với họ, tiền vẫn là quan trọng nhất. Người ta ham muốn tiền bạc không phải vì thiếu nó, mà chỉ muốn được nhiều hơn, bằng mọi giá. Sinh viên nào ra trường cũng chỉ muốn về chỗ nào trả lương cao, ít ai quan tâm đến chuyện phát triển nghề nghiệp. Còn rất ít những sinh viên thể hiện ý chí vươn lên không lệ thuộc vào đồng tiền. Định nghĩa về chuyện sạch trong đào tạo nhân tài, đến bao giờ người thực tài mới được đặt vào đúng vị trí của mình? Về kinh tế, đến bao giờ doanh nghiệp mới chịu làm ăn ngay ngắn, không hối lộ, không xả chất thải ra ngoài, không tàn phá môi trường…?

Phải trở lại triết lý về một nền giáo dục khai minh

Vậy điều gì đã dẫn đến hệ quả đó?

TS Nguyễn Thị Từ Huy cho rằng tất cả đều bắt nguồn từ giáo dục: “Một hệ thống giáo dục không tôn trọng sự tự do, sáng tạo, cá nhân… sẽ dẫn tới hệ quả hôm nay. Học sinh chỉ biết trả bài, chỉ biết làm thế nào để vượt qua môn đó, biến các em trở thành những con cừu. Chúng ta đổ hàng trăm triệu USD để xây dựng một đại học tiên tiến, nhưng đừng có mơ! Với triết lý giáo dục này không biết đến bao giờ mới có một đại học mang đẳng cấp quốc tế. Những học sinh giỏi không muốn thi vào ngành khoa học xã hội (KHXH) nữa, vì họ không nhìn thấy tương lai, cơ hội công việc rất ít. Khả năng tiêu cực trong tuyển dụng cao hơn rất nhiều so với các ngành khác. Với sinh viên các ngành KHXH, công việc không đảm bảo để họ tồn tại. Những người xuất sắc nhất, xứng đáng nhất được giữ lại ở trường cũng không tiến xa được. Họ bị trì trệ, cùn mòn đi, không phát triển được. KHXH đang ngày càng ít đi những giáo viên giỏi, không kích thích được sự say mê của sinh viên, học sinh. Một vòng luẩn quẩn, không biết giải quyết thế nào. Rất khó để có được một nhà KHXH đích thực, vì không có điều kiện cho nghiên cứu thực sự khoa học. Chuyện sạch đó có giải quyết được không? Cần phải có chính sách của Nhà nước để phát triển KHXH”.

Dường như chưa có một nghiên cứu khoa học nào về nguyên nhân tạo ra hình ảnh không sạch sẽ trong nền giáo dục, do giáo viên, môi trường xã hội, do quản lý giáo dục? Hay do con người hôm nay bẩn hơn trước kia? Theo nhà triết học Bùi Văn Nam Sơn, quản lý giáo dục và môi trường xã hội đóng vai trò quan trọng dẫn đến sự sa sút chung của giáo dục và nền văn hoá.

Ông Giản Tư Trung, giám đốc viện Nghiên cứu và phát triển giáo dục, lại cho rằng: “Có ba trụ cột chính để đánh giá: con người, thể chế và văn hoá. Thể chế cũng do con người đẻ ra, không phải từ trên trời rớt xuống. Nói đến con người là đụng đến giáo dục, phải có giáo dục sạch mới có văn hoá sạch. Nếu con người tử tế, thì làm gì cũng tử tế. Chúng ta cần đào tạo những con người biết trân quý những phẩm giá của mình, kể cả người bán rau. Về thể chế, Phần Lan được coi là nơi có nền chính trị sạch, một thể chế tốt, từ đó mới có những con người sạch, văn hoá sạch. Thể chế chính là phần cứng, văn hoá là phần mềm, con người là phần dẻo, tạo nên sự phát triển bền vững. Tôi rất tán thành ý kiến của anh Vũ Thành Tự Anh, kinh tế có thể lúc trồi lúc sụt, nhưng văn hoá mà sai lầm thì di chứng để lại rất khủng khiếp. Một nhà giáo nhầm giết chết một thế hệ, một nền văn hoá nhầm giết chết một dân tộc. Để có được những con người tử tế, phải lấy giáo dục là trụ cột. Bàn về triết lý giáo dục, phải hiểu thấu triết lý giáo dục là khai sáng, khai minh. Một nền giáo dục khai minh mới tạo được những con người tử tế, đó là chữ nhân của thầy tôi. Quan trọng nhất của con người là khả năng phân biệt, vì cuộc sống luôn thật giả, trắng đen lẫn lộn. Những người không biết phân biệt thật giả, trắng đen, làm vua thì mất nước, làm thầy hư học trò, dù họ có muốn sống tử tế cũng không được…”

Đường cao tốc nối TP.HCM với các tỉnh ban đầu dự kiến là 4.000 tỉ đồng, sau điều chỉnh lên 6.000 tỉ đồng, cuối cùng quyết toán là 10.000 tỉ đồng, tăng gần 100%! Con số chênh lệch gần 100% này được quy vào tăng trưởng, đó là tăng trưởng bẩn, vì nó đi cùng với tham nhũng, với những khoản chi tiêu không xác đáng. Ảnh: Trần Việt Đức

Chạm vào dòng suy nghĩ của thế giới

Có thể thấy rõ sự phát triển đang gặp phải những giới hạn, nguy cơ kéo lùi tất cả những thành tựu, sức chịu đựng của xã hội và tự nhiên đang bị “đè bẹp” trước giấc mơ hiện đại hoá, người ta cứ nghĩ khoa học kỹ thuật sẽ lấp đầy tất cả mọi thứ. Nhưng thế kỷ này đã bắt đầu thay đổi về chất, đụng chạm đến ý thức mới về sự giới hạn.

Xã hội bây giờ là một xã hội nguy cơ, cả thế giới chia đều nguy cơ, sự nghèo đói đang có nguy cơ trở lại, không giới hạn ở một quốc gia nào, mà là toàn cầu. Một sự cố diễn ra ở quốc gia này đều khiến cho cả khu vực lãnh đủ như thiên tai, lụt lội… khiến cho chúng ta không thể kiểm soát được. Nguy cơ lan tràn là biểu hiện của sự vô trách nhiệm có tổ chức. Ngày xưa, người ta còn xác định rõ trách nhiệm, định hình rõ nguy cơ. Bây giờ không biết ai chịu trách nhiệm hết. Trách nhiệm thuộc về cả loài người. Không còn quy được trách nhiệm khiến người ta giật mình. Chúng ta đang đùa giỡn với số phận của nhân loại. Nhà triết học Bùi Văn Nam Sơn cho rằng, chúng ta không thể không tuân thủ những giá trị phổ quát mà toàn thế giới đang theo đuổi: “Tôi thấy Chính phủ và doanh nghiệp vẫn còn thờ ơ về chuyện phát triển bền vững, nguy cơ tái nghèo trở lại. Đa số vẫn thấy mọi chuyện tốt đẹp. Nền kinh tế của chúng ta đang làm cho nguồn tài nguyên cạn kiệt, không thể khôi phục được nữa. Tôi hy vọng sự cảnh cáo của thế giới sẽ khiến chúng ta phải nhìn nhận lại vấn đề một cách nghiêm túc.

Việt Nam chưa chạm được vào dòng phát triển, dòng suy nghĩ của thế giới. Bây giờ, không ai có thể phát triển một cách cô lập được. Thế giới không cho phép mình tuỳ tiện muốn làm gì thì làm. Hội nghị APEC về phát triển xanh buộc mình phải đi theo, không muốn không được. Tôi nghĩ đây là thời điểm mà đất nước, lãnh đạo cần phải thấy và chủ động theo kịp trào lưu của thiên hạ, làm sao để toàn xã hội ý thức được vấn đề mới mẻ này. Bất cứ đất nước nào muốn phát triển bền vững phải dựa vào tiêu chí xanh và sạch. Tinh thần đó đã có, nhưng đừng chạy theo một cách ngây thơ, phiến diện, biết cái gì hay cái nấy. Vấn đề sạch, bền vững do phương Tây đặt ra, đi trước mình 30 – 40 năm. Nếu sức mình không làm nổi thì phải tận dụng toàn bộ nhận thức của toàn cầu, thành tựu của phương Tây. Để chuẩn bị đường dài cho sự thay đổi, chúng ta phải làm một cuộc cách mạng trong ý thức người dân, tạo thành những khối thống nhất. Nếu ý thức người dân còn mù mịt, thì lãnh đạo cũng bất lực. Bảo vệ sự bền vững, đừng dựa vào những gì đảo điên, phải chọn những gì bất biến, phổ quát. Dựa vào những thứ đó sẽ bớt giả, bớt ảo, bớt khủng hoảng”.

“Nhưng trong giáo dục, không thể mong thay đổi từ dưới lên”, TS Nguyễn Thị Từ Huy lo lắng. Chị nói: “Lương giáo viên đại học hiện nay dưới mức nghèo khổ, làm sao mong cải cách giáo dục? Sự khác biệt rõ nhất giữa Trung Quốc với Việt Nam hiện nay chính là chế độ đãi ngộ nhân tài, năng lực chất xám”.

Cùng với sức đẩy từ bên ngoài, cần phải thay đổi chính mình, để tạo sức mạnh nội lực. Có thể thấy rõ bài học từ Nhật Bản. Trước thời kỳ Minh Trị, Nhật Bản còn rất lạc hậu. Những thành quả có được của nước Nhật hôm nay không phải tự nhiên mà có. Họ đã phải nỗ lực, bền bỉ để tạo ra cái sạch. Đó là quá trình cả dân tộc cùng hun đúc. Cuộc cách mạng dân chủ của phương Tây cũng phải mất cả một thế kỷ để khai sáng.

Qua tranh luận, nhiều thành viên trong buổi toạ đàm đều thống nhất với ông Giản Tư Trung: “Thay đổi xã hội phải bắt đầu từ mỗi cá nhân, bắt đầu ngay từ bây giờ. Nếu mỗi độc giả của báo Sài Gòn Tiếp Thị ý thức được về điều này, thì đó chính là thành công bước đầu”. Cách thiết thực nhất là xây dựng nền tảng từ dưới lên, từ bản thân từng doanh nghiệp, từng con người, từng gia đình. Mỗi người hãy chọn một việc tử tế để làm, và làm thật tốt, thật sạch. Một gia đạo sạch là linh hồn của xã hội, để xây dựng một tương lai sạch. Ông Lê Nguyễn Minh Quang nhấn mạnh: “Ý chí dân tộc trong mỗi con người Việt Nam rất mạnh, ít khi chịu thua người khác, nhưng đa số là tự thân vận động. Chúng ta đang thiếu một chiến lược phát triển có sức nam châm thu hút toàn dân cùng nhìn về một con đường sáng hơn. Trách nhiệm lớn thuộc về những người lãnh đạo. Chúng ta cần một chính quyền sạch để đưa đất nước đi lên không? Ý chí của Chính phủ phải rõ ràng để người dân có thể yên tâm”.

TS Vũ Thành Tự Anh kết thúc buổi toạ đàm với những lời khẩn thiết: “Phát triển sạch là mục tiêu dài lâu, không thể giới hạn trong nhiệm kỳ năm năm. Đó là khác biệt rất lớn. Nền kinh tế Việt Nam bị chia chẻ từng mảnh vụn, 63 tỉnh thành, 26 cơ quan bộ cả trong Nam và ngoài Bắc, rồi các tập đoàn, tổng công ty… bàn cờ bị chia nhỏ ra, mạnh ai nấy làm, mỗi người một vương quốc, thể chế này khiến cho không ai chịu nghĩ dài hạn. Biết hoà mình vào trào lưu của thế giới, hoà mình một cách dài hạn, có chiến lược, không phải theo tư duy “nhiệm kỳ”. Học cái gì người ta đang làm, khép mình vào trò chơi chung của thế giới. Chịu ràng buộc với những luật chơi khó khăn hơn, đừng cố chấp. Nhìn lại thời kỳ đổi mới năm 1986, ta có thể tin rằng khi Chính phủ và toàn dân có cùng một quyết tâm chính trị, một ý chí, khát vọng mong muốn dân tộc phát triển sạch và bền vững để tiến lên, chúng ta sẽ làm được”.

Kim Yến (ghi)