Các thuỷ điện bậc thang trên lưu vực sông Đồng Nai. Ảnh: TL SGTT

Dự án thuỷ điện Đồng Nai 6 và 6A

Báo cáo đánh giá tác động môi trường là bản sao chép

LTS: Ông Trần Văn Thành, giám đốc vườn quốc gia Cát Tiên, sau phát biểu trên báo chí phản ứng việc xây dựng hai dự án thuỷ điện Đồng Nai 6 và 6A trong khu vực vườn quốc gia Cát Tiên vì cho rằng việc xây dựng này sẽ ảnh hưởng trầm trọng đến môi sinh, môi trường tại đây, đã phải làm giải trình vì sao dám nói ngược ý kiến của lãnh đạo (báo Sài Gòn Tiếp Thị ngày 8.7.2011).

Từ vụ việc này, chúng tôi đã tìm đến trung tâm Con người và thiên nhiên (hội Liên hiệp khoa học kỹ thuật Việt Nam), nơi đang chuẩn bị hoàn tất nghiên cứu “Phát triển thuỷ điện và hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam”, trong đó có nêu bật những bất cập trong việc xây dựng thuỷ điện Đồng Nai 6 và 6A tại khu vực vườn quốc gia Cát Tiên và trao đổi với ông Nguyễn Việt Dũng, phó giám đốc trung tâm – xung quanh vấn đề này.

Trong nghiên cứu “Phát triển thuỷ điện và hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam”, các dự án thuỷ điện lấn đất vườn quốc gia Cát Tiên được đánh giá thế nào, thưa ông?

Tại Lâm Đồng, chúng tôi đã đi thực tế và làm việc với lãnh đạo vườn quốc gia Cát Tiên, các sở ngành hữu quan và người dân trong khu vực. Chúng tôi thấy có sự mâu thuẫn về quyền cũng như lợi ích của các bên liên quan trong việc đánh giá tác hại, lợi ích của thuỷ điện. Một vấn đề nổi lên là các ban quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn không có quyền lực trong việc ngăn chặn xây thuỷ điện trong vườn quốc gia và không có đủ cơ sở thông tin về sự tác động, tác hại mà thuỷ điện gây nên. Vì thuỷ điện chưa xây nên chưa thể chứng minh bằng chứng lý, thực tế.

Bên cạnh đó, các đơn vị chức năng, tham mưu của tỉnh lại không dám phản bác chủ trương của tỉnh để sau đó được HĐND tỉnh thông qua. Tôi cho rằng, hiện nay, quy định pháp luật đang tạo điều kiện cho UBND các tỉnh thao túng việc chuyển đổi rừng đặc dụng.

Chưa hết, ngay cả cơ quan giúp tham mưu trực tiếp cho Thủ tướng Chính phủ trong việc bảo vệ tài nguyên rừng là bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (NN–PTNT) cũng không làm đúng việc này. Trong khi Nhà nước đổ bao tiền của vào chương trình 5 triệu hecta rừng thì rừng đặc dụng hàng trăm năm mới gây dựng được lại dễ dàng bị cho qua.

Dựa trên cơ sở nào ông lại quy kết bộ NN–PTNT như vậy?

Báo cáo đánh giá tác động môi trường của hai dự án thuỷ điện Đồng Nai 6 và Đồng Nai 6A là do một cơ quan của bộ NN–PTNT thực hiện (viện Quy hoạch thuỷ lợi miền Nam (SIWRP) – PV). Tôi khẳng định, báo cáo đánh giá tác động môi trường Đồng Nai 6 là báo cáo sao chép. Bởi trong báo cáo này lại có sự hiện diện của những thông tin ở Quảng Nam hay cây dừa nước ở miền Tây… Theo tôi, các báo cáo đánh giá tác động môi trường dự án thuỷ điện không được tiến hành nghiêm túc. Đây là nguy cơ rất lớn cho sự toàn vẹn đa dạng sinh học, hệ sinh thái của vườn quốc gia Cát Tiên.

Bộ Tài nguyên và môi trường không tham gia đoàn kiểm tra của bộ NN–PTNT đối với dự án Đồng Nai 6 và Đồng Nai 6A là né tránh trách nhiệm hay đụng chạm lợi ích?

Việc đi kiểm tra và tham mưu chính cho Thủ tướng trong việc bảo vệ rừng là trách nhiệm của bộ NN–PTNT mà cụ thể hơn là tổng cục Lâm nghiệp và các đơn vị trực thuộc tổng cục như cục Kiểm lâm, cục Bảo tồn, vì đây là trách nhiệm của họ. Về phần mình, bộ Tài nguyên và môi trường đã trả lại hồ sơ và đề nghị trình Quốc hội xem xét.

Chỉ có bộ NN–PTNT chịu trách nhiệm hay còn các tác nhân khác gây ra vấn nạn thuỷ điện, thưa ông?

Quy hoạch thuỷ điện là quy hoạch mở, quy hoạch trên cơ sở tiềm năng. Chính vì thế, những đơn vị tư vấn thường khảo sát chỗ nào có nguồn nước, có thể xây hồ chứa để phát điện là đưa vào quy hoạch thuỷ điện và đánh dấu trên bản đồ. Từ đó, UBND tỉnh phê duyệt báo cáo và đưa vào kế hoạch xây dựng thuỷ điện trong tương lai, dẫn đến chuyện một tỉnh có quy hoạch tới mấy chục thuỷ điện. Đây chính là sự thiếu trách nhiệm của các đơn vị tư vấn, quy hoạch điện mà không cần quan tâm đấy là vườn quốc gia, khu bảo tồn cũng như những tác động tiêu cực đến môi trường, hệ sinh thái và xã hội ở địa phương như thế nào.

Trong việc này, trách nhiệm lớn nhất thuộc về UBND các tỉnh, nhà đầu tư, cơ quan tư vấn và ngân hàng. Lâu nay, trong “nạn” thuỷ điện, chưa khi nào vai trò của các ngân hàng thương mại được đề cập tới. Trong khi đó, 70% vốn đầu tư làm thuỷ điện là vốn vay từ ngân hàng. Tôi kiến nghị, cần có quy định thắt chặt về mặt kỹ thuật đối với việc cho vay vốn làm thuỷ điện.

Bộ Công thương có trách nhiệm phê duyệt quy hoạch thuỷ điện của các tỉnh, nếu bộ không có ý kiến, các tỉnh sẽ không được làm. Đáng nói là hiện nay khi lập quy hoạch thuỷ điện cấp tỉnh thì không cần phải có ban chỉ đạo báo cáo đánh giá tác động môi trường chiến lược trên lưu vực mà chỉ có trên từng dự án cụ thể. Chính vì thế, sẽ không nhìn ra bức tranh toàn cảnh như sông Đồng Nai tạo ra 6 – 7 bậc thang thuỷ điện, với các hồ chứa đã mất đi tính liên tục của dòng chảy, mất phù sa… Và tất nhiên cũng không thể đánh giá tác động tổng thể. Nếu nói dự án thuỷ điện Đồng Nai 6 và Đồng Nai 6A chỉ làm mất 137 hecta rừng thì tôi cho là không đầy đủ. Trước đây, báo cáo đánh giá tác động môi trường của thuỷ điện Hương Sơn (Hà Tĩnh) cho rằng dự án chỉ làm mất 100 hecta rừng nhưng thực tế, dự án này “nuốt” tới 300 hecta rừng.

Khai thác nguồn lợi gỗ quý phải là chăng là lợi ích cốt lõi của việc thuỷ điện mọc lên như nấm, thưa ông?

Cũng có những nghi ngờ về tình trạng này. Tôi xin dẫn ví dụ dự án thuỷ điện do trùm gỗ lậu Sáu Ngọc (Lê Văn Ngọc, giám đốc công ty TNHH xây dựng Ngọc Sơn) làm thuỷ điện Khe Diên để phá rừng ở Quảng Nam. Tôi kiến nghị, bộ NN–PTNT cần khẩn trương rà soát, thống kê hiện thuỷ điện đã lấy bao nhiêu đất rừng, làm mất bao nhiêu diện tích các loại rừng, đặc biệt là rừng đặc dụng, và bao nhiêu gỗ đã bị chặt hạ. Chỉ có rà soát chính xác, đầy đủ và kiểm tra tính minh bạch của quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng rừng đặc dụng, rừng phòng hộ sang xây dựng thuỷ điện thì mới đánh giá được thiệt hại về rừng.

Việt Hà (thực hiện)

Tin bài liên quan:

• Sợ có tội nếu không nói thật