Nghị định 34 sau một tháng thực hiện

Phạt nặng người vi phạm: cần nhưng chưa đủ

SGTT - Nếu cần dẫn chứng về tính hiệu quả của việc dùng sức nặng của biện pháp chế tài để bảo đảm sự tôn trọng đối với luật pháp, thì có thể lấy nghị định 34 làm ví dụ tiêu biểu. Đúng là, sau hơn một tháng phạt nặng, vẫn còn thấy người chạy xe ngược chiều, vượt đèn đỏ, đi bộ băng qua đường không theo vạch vôi dành riêng…, tuy nhiên, số nguời phạm luật kiểu này đã giảm hẳn.

Ở nước nào và thời nào cũng vậy, xử phạt luôn tỏ ra là giải pháp hữu hiệu cho bài toán bảo đảm sự tôn trọng của xã hội đối với pháp luật. Tư tưởng xuất phát là: càng nhiều lợi ích vật chất bị đặt trong thế đánh đổi bắt buộc với một cách ứng xử nào đó, thì người ta càng thấy sợ mà không dám ứng xử theo cách đó, để phải chịu mất các lợi ích vốn là của mình. Muốn một lệnh cấm được tuân theo một cách nghiêm chỉnh, thì cứ đặt ra các chế tài thật mạnh đối với người vi phạm, tác động trực tiếp lên tài sản, túi tiền của họ.

Tất nhiên luật pháp còn phải được thực thi nghiêm chỉnh nữa, thì giải pháp mới hoàn hảo. Quy tắc pháp lý rành mạch, dứt khoát và đầy tính răn đe, nhưng lực lượng trấn áp lại vừa yếu kém, lười nhác, vừa tham nhũng, thì chế tài có được gia tăng đến cỡ nào cũng chẳng làm ai bận tâm.

Có điều, sẽ là sai lầm nếu nghĩ rằng cấm và phạt nặng là tất cả chất liệu pháp lý cần thiết cho công cuộc kiến tạo trật tự xã hội bền vững. Luật pháp trước hết là cách nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể cùng sống trong không gian chung theo đuổi các lợi ích đa dạng, chứ không phải là sự trừng phạt đối với người này, người nọ. Công cụ giải quyết xung đột lợi ích, luật phải được xây dựng như thế nào để không có tác dụng đặt chủ thể trong tình trạng buộc phải hy sinh các lợi ích được cho là chính đáng của mình mà không được đền bù hợp lý.

Đặc biệt, khi suy nghĩ đề ra một quy tắc ứng xử mang tính bắt buộc, người làm luật phải cố gắng xác định cho được tất cả những hệ luỵ thuận lợi và không thuận lợi có thể có đối với cuộc sống, công việc của dân cư thuộc các thành phần xã hội khác biệt. Chuẩn mực pháp lý chỉ được tôn trọng bằng ý thức tự giác, nếu nó mở ra các điều kiện cho người ta xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn, hoặc ít nhất không đẩy người ta vào cảnh sống tồi tệ hơn.

Đôi khi, luật được đặt ra để phục vụ các nhu cầu quản lý xã hội của nhà chức trách công hơn là đáp ứng các nguyện vọng chính đáng của xã hội. Khi đó, xã hội, tức là con người, theo bản năng sinh tồn, sẽ tìm cách thích nghi. Trước mặt đại diện công lực, người ta sẽ chịu khó nép mình trong khuôn khổ luật pháp, để được yên thân; còn khi công lực quay đi chỗ khác, thì chẳng ai tội gì không sống theo ý mình.

Trong một trường hợp đặc thù, việc phóng một con đường mới qua một khu dân cư đông đúc không chỉ có tác dụng làm tăng thêm sự lựa chọn cho những người lái các loại xe khi đi đường. Rõ ràng, một khi con đường được đưa vào khai thác, thì những người dân sinh sống ở hai bên đường không còn có thể thoải mái qua lại giao tiếp với nhau như trước. Vấn đề là nhu cầu giao tiếp đó vẫn tiếp tục tồn tại và vẫn được coi là nhu cầu chính đáng; bởi vậy, nhà chức trách công phải biết nhìn nhận, đánh giá thấu đáo những trở ngại mà sự vận hành của con đường mới có thể gây ra đối với việc thoả mãn nhu cầu ấy và phải có biện pháp thích hợp để khắc phục. Xây các cầu vượt, hầm chui với khoảng cách hợp lý là những biện pháp mang ý nghĩa đó. Nếu cứ cặm cụi, chăm chỉ mở đường và đến vài ba cây số mới có một cầu vượt hoặc vạch vôi dành cho người đi bộ, thì chỉ cần công lực xuống ca tuần tiễu, chắc chắn vẫn sẽ có nhiều người đi bộ leo lên dải phân cách để băng qua đường và nhiều người lái xe chạy ngược chiều, bất chấp chế tài nặng hay nhẹ.

TS Nguyễn Ngọc Điện