Phó Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thăm Mỹ

Từ làm quen đến làm việc

SGTT.VN - Chuyến thăm Mỹ từ ngày 13 – 17.2 của ông Tập Cận Bình đặt trong bối cảnh chính trường hai nước trong giai đoạn chuyển giao và chuẩn bị chuyển giao. Theo phân tích của nhà ngoại giao kỳ cựu Nguyễn Ngọc Trường, từ góc độ chuyến đi làm quen, theo cách tiếp cận của ngoại giao cổ điển, đã biến thành chuyến đi làm việc, trước các quan điểm cứng rắn của phía chủ nhà.

Từ nhiều năm qua, nước Mỹ luôn là sân khấu chính trị cho các nhà lãnh đạo Trung Quốc qua các chuyến thăm chính thức. Cũng như chuyến thăm của phó Chủ tịch Hồ Cẩm Đào tháng 5.2002 trước thềm Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ 17, chuyến đi này của phó Chủ tịch Tập Cận Bình là nhằm nâng cao hình ảnh quốc tế của ông, thể hiện phong cách của nhà lãnh đạo thế hệ thứ năm của Trung Quốc. Còn phía Mỹ tập trung vào kinh tế và nhân quyền, phục vụ cuộc bầu cử tổng thống của ông Barack Obama.

Tiếp phó Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào ngày 14.2, Tổng thống Mỹ Obama nhấn mạnh Mỹ “muốn làm việc với Trung Quốc để bảo đảm rằng mọi người đều phải tuân thủ cùng những luật lệ như nhau trong hệ thống kinh tế toàn cầu”. Ảnh: TL

Chuyến đi làm việc

Một số vấn đề gai góc ngoại vi, như Syria, Iran được đồng thời giải toả qua các kênh khác nhau để những cuộc đối thoại cấp cao tại Washington tập trung những vấn đề nằm ở tâm điểm quan tâm của hai phía vào năm cả hai nước đều có bầu cử nhà lãnh đạo cao nhất. Trong một cử chỉ mang tính tượng trưng, Tổng thống Mỹ tiếp phó Chủ tịch Trung Quốc vào đúng ngày lễ tình nhân. Các nhà lãnh đạo Trung Nam Hải muốn hâm nóng tình cảm Trung – Mỹ, vào dịp kỷ niệm 40 năm ngày Tổng thống Mỹ Richard Nixon thăm Trung Quốc mở đột phá cải thiện quan hệ Mỹ – Trung, làm thay đổi sâu sắc bức tranh chính trị thế giới hai thập kỷ tiếp theo của thời kỳ Chiến tranh lạnh. Trong các cuộc gặp, ông Tập Cận Bình bày tỏ mong muốn “tăng cường sự đồng thuận”, “tin cậy chiến lược” và “làm sâu sắc quan hệ hữu nghị”; hy vọng tình hình chính trị trong năm bầu cử Mỹ không gây “ảnh hưởng đáng tiếc” tới quan hệ hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Sẽ ít có điều gây ngạc nhiên trong một chuyến thăm chính thức được chuẩn bị tới mức cao nhất về nội dung cũng như nghi thức đón tiếp. Nhưng có vẻ như, để đạt mục tiêu của mỗi bên đề ra, ngoại giao Trung Quốc vẫn duy trì phong cách cổ điển, còn Mỹ bộc lộ rõ phong cách thực dụng của họ. Điều ngạc nhiên có lẽ một chuyến đi “làm quen” đã trở thành một chuyến đi “làm việc”, liều lượng phản biện của phía khách cứ tăng dần trước các quan điểm cứng rắn của phía chủ nhà.

Sứ mệnh nan giải

Mục tiêu không dễ đạt được qua chuyến thăm này là giúp cài đặt lại quan hệ Mỹ – Trung sau nhiều trắc trở. Nó có thể đặt viên gạch nền móng cho quan hệ Trung – Mỹ mười năm tới. Hai cường quốc có thể sẽ ở trong tình trạng mâu thuẫn và cạnh tranh gay gắt hơn nhiều. Đến năm 2015, Trung Quốc sẽ tăng ngân sách quốc phòng lên gấp đôi, đạt mức 238,2 tỉ USD, vượt toàn bộ ngân sách quốc phòng của 12 nước lớn khác ở châu Á – Thái Bình Dương gộp lại. Chừng nào Trung Quốc tiếp tục nỗ lực mở rộng ảnh hưởng của mình ra toàn châu Á – Thái Bình Dương và từ đó ra toàn cầu, chừng nào Mỹ muốn duy trì ảnh hưởng và vị thế nổi trội tại châu Á – Thái Bình Dương, sự cọ xát và xung đột giữa hai cường quốc chỉ tăng chứ không giảm. Các tướng lĩnh Trung Quốc ưa thích phương châm Mao Chủ tịch nêu ra 40 năm trước: Đánh cứ đánh, đàm cứ đàm, hoà cứ hoà. Sẽ có những thời kỳ hoà hoãn ngắn. Phó Chủ tịch Tập Cận Bình thăm Mỹ lần này cũng nhằm giữ ổn định quan hệ Trung – Mỹ trong năm Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc 18, khi diễn ra sự chuyển giao thế hệ lãnh đạo tại Trung Quốc.

Nhà lãnh đạo Trung Quốc đã đề xuất hàng loạt phương châm, quan điểm cho xây dựng quan hệ đối tác hợp tác Trung – Mỹ, như: thứ nhất, phải lấy sử làm gương; thứ hai, phải nhìn xa trông rộng; thứ ba, phải tôn trọng và tin cậy lẫn nhau; và thứ tư, phải cùng có lợi cùng thắng. Trung Quốc hy vọng Mỹ có hành động thực tế giúp tăng cường sự tin cậy lẫn nhau, đặc biệt thận trọng giải quyết thoả đáng các vấn đề liên quan tới “lợi ích cốt lõi” của phía Trung Quốc. “Từ bỏ bảo hộ mậu dịch” và “tôn trọng lợi ích cốt lõi” là hai cụm từ khoá mà phó Chủ tịch Trung Quốc nhấn mạnh tại Washington.

Chính quyền Mỹ đặt trọng tâm vào thiết lập luật lệ kinh tế mới. Trong hội đàm, phó Tổng thống Biden nhận xét: “Là người Mỹ, chúng tôi hoan nghênh cạnh tranh. Nhưng hợp tác, như ngài và tôi đề cập, chỉ có thể cùng có lợi khi luật chơi là công bằng”. Trong buổi gặp tại Nhà Trắng, ông Obama tỏ ra thân thiện nhưng kiên quyết, nhấn mạnh Mỹ “muốn làm việc với Trung Quốc để bảo đảm rằng mọi người đều phải tuân thủ cùng những luật lệ như nhau trong hệ thống kinh tế toàn cầu. Điều này bao gồm cả bảo đảm là mức giao thương phải cân bằng”... Mỹ hoan nghênh “sự trỗi dậy một cách hoà bình” của Trung Quốc như một cường quốc thế giới nhưng nó đồng thời cũng “gia tăng những trách nhiệm mà Trung Quốc cần phải gánh vác”.

Mỹ và Trung Quốc đã nhất trí mở đối thoại bàn về việc đưa ra các hướng dẫn cho hoạt động tín dụng xuất khẩu (trước việc Trung Quốc trợ cấp xuất khẩu); sẽ thành lập một nhóm công tác quốc tế về các đảm bảo các khoản vay được chính phủ ủng hộ “với mục tiêu đến năm 2014 sẽ ký được một thoả thuận”. Tại cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ và phó Chủ tịch nước Trung Quốc, hai bên đã nhất trí sẽ có “các bước đi cụ thể tiến tới thiết lập một bộ hướng dẫn quốc tế về hoạt động tài chính xuất khẩu chính thức đảm bảo phù hợp với thông lệ quốc tế”.

Ngày 13.2, chính quyền Mỹ ban hành hai biện pháp liên quan tới Trung Quốc. Mỹ đơn giản hoá các thủ tục gia hạn visa cho người Trung Quốc thăm Mỹ. Với 130.000 du học sinh đại học tại Mỹ và 10 triệu trường hợp Trung Quốc xin visa vào Mỹ du lịch, thăm người thân, mỗi năm người Trung Quốc đã mang lại cho Mỹ món lợi trị giá 10 tỉ USD. Nhưng, chính quyền lại cấp thêm kinh phí cho hải quan và cơ quan bảo vệ biên giới để ngăn chặn hàng hoá nhập khẩu lậu bản quyền; cử thêm nhân viên quản lý, tăng cường công tác kiểm nghiệm thuốc và thực phẩm nhập khẩu.

Trong ba năm ông Barack Obama cầm quyền, Mỹ khởi kiện thương mại Trung Quốc lên WTO năm lần, trong khi chính quyền Bush chỉ khởi kiện bảy lần trong vòng tám năm. Giới bình luận Trung Quốc tin rằng từ nay về sau những vụ kiện tụng đa phương sẽ ngày càng nhiều, khiến người ta lo ngại là hành vi bảo hộ thương mại và chế tài đơn phương dưới danh nghĩa thương mại công bằng sẽ gia tăng. Để góp phần khắc phục thâm hụt thương mại của Mỹ, ông Tập Cận Bình cho rằng Mỹ cần mở rộng xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao sang Trung Quốc và tự do hoá luật lệ mở rộng đầu tư Trung Quốc sang Mỹ.

Trong một cử chỉ xây dựng lòng tin, ông Tập Cận Bình là nhà lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc tới thăm Lầu Năm Góc, gặp giới lãnh đạo quân sự chóp bu của Mỹ. Hai bên nhất trí mở rộng các quan hệ quân sự, cải thiện thông tin giữa quân đội hai nước. Cho tới nay các tham vấn quân sự song phương vẫn dừng ở cấp chiến lược; cơ chế tham vấn hợp tác quân sự chiến thuật, cụ thể và thực chất vẫn giẫm chân tại chỗ.

Xem ra, khắc phục “thâm hụt niềm tin” như lời thứ trưởng Ngoại giao Trung Quốc vẫn là sứ mệnh nan giải nhất của cấp cao Mỹ – Trung lần này.

TS Nguyễn Ngọc Trường