Syria: thế đứng chênh vênh

SGTT.VN - Trong cuốn Sự xung đột giữa các nền văn minh thế giới, không dưới hai lần, tác giả S. Huntington mô tả Syria như cột trụ của thế giới Hồi giáo chống phương Tây.

Phe nổi dậy Syria tập trung tại quảng trường Đồng hồ ở thành phố Idlib. Ảnh: EPA

Syria cùng với Pakistan, Iran, Iraq, Libya và Algeria là một bộ phận liên kết với Trung Quốc và Bắc Triều Tiên trong liên minh Khổng Hồi (Confusian-Islamic connection) chống lại sức mạnh của phương Tây. S. Huntington cho rằng cả hai thế giới Khổng Hoa và Hồi giáo có cùng đối trọng nên cùng sát cánh chống lại một đối phương, không khác Stalin và Đồng minh kết đoàn chống Hitler. Vào những năm 1990, Trung Quốc đã cung cấp vũ khí quy ước và phi quy ước và kỹ thuật hạt nhân cho nhiều nước Hồi giáo, trong đó có Libya, Arập Saudi. Ngoài ra, Bắc Triều Tiên cũng đã chuyển cho Syria tên lửa Scud C cùng dàn phóng di động thông qua cửa ngõ Iran.

Cũng do liên minh chặt chẽ Mỹ – Israel nên tại các hội nghị như hội nghị Phi nguyên tử (Nuclear Non-proliferation Treaty) tháng 4.1995, các nước Hồi giáo như Syria, Jordan, Iran, Iraq, Libya, Ai Cập và Malaysia cùng Nigeria đã có ý kiến chống lại phiên họp cuối cùng. Kể từ năm 1993, quan điểm của phương Tây đã chuyển từ phi – nguyên tử sang chống – nguyên tử (from non-proliferation to counter-proliferation). Do vậy, các kháng cự như thế này của các nước chống Israel nêu trên đã củng cố cho luận điểm họ đang tiến vào một mặt trận chống lại phương Tây, chứ không phải chỉ chống Israel.

Dù vậy, lý luận về liên minh Khổng Hồi trong đó Syria đóng vai quan trọng vẫn còn nhiều tồn nghi sau các phân tích về di sản đa văn hoá của Syria và hình ảnh một đất nước với chính phủ thế quyền và cởi mở.

Khác với Libya, Syria là một mắt xích có tầm quan trọng địa chính trị và thông thương quan trọng cao hơn tại Trung Đông. Khác với Libya chỉ có ít hậu thuẫn thuần nhờ dầu mỏ, Syria được ủng hộ mạnh mẽ từ Trung Quốc và Nga như một tiền đồn nối Địa Trung Hải vào Iraq, Iran và Trung Á. “Iran là một mục tiêu của Mỹ không chỉ vì trữ lượng năng lượng và các nguồn tài nguyên dồi dào của họ, mà do những xem xét địa chiến lược, muốn biến Iran thành một bàn đạp chiến lược chống lại Nga và Trung Quốc. Những con đường dẫn tới Moscow và Bắc Kinh phải đi qua Tehran cũng giống con đường tới Tehran phải đi qua Damascus, Bagdad và Beirut. Mỹ cũng không chỉ muốn kiểm soát dầu khí Iran cho tiêu dùng hoặc các lý do kinh tế. Washington đang mong muốn thiết lập một vành đai xung quanh Trung Quốc bằng cách kiểm soát an ninh năng lượng của Trung Quốc và mong muốn xuất khẩu dầu mỏ của Iran sẽ được giao dịch bằng đồng USD, để đảm bảo việc tiếp tục sử dụng đồng USD trong các giao dịch quốc tế”, theo Liên minh tay ba Á – Âu: tầm quan trọng chiến lược của Iran đối với Nga và Trung Quốc, TTXVN xuất bản.

Tín đồ Hồi giáo dòng Sunni chiếm 74% dân số Syria nhưng chế độ chính trị của nước này vẫn đề cao tính chất thế tục. Dù vậy, sau khi Tổng thống Hafez al-Assad (phụ thân của Tổng thống đương nhiệm Bashar al-Assad) cầm quyền năm 1971, cộng đồng thiểu số dòng Alawite đã chiếm hầu hết vị trí quan trọng trong bộ máy cầm quyền. Iran (dòng Shiite) xem Syria như đồng minh chủ yếu. Syria luôn cứng rắn một cách khôn ngoan với Israel, và là hậu phương của các tổ chức Palestine. Song Israel khôn khéo hưởng lợi từ sự ổn định ở Syria, vì từ nhiều năm qua biên giới Israel – Syria là bình yên và không đột biến.

Mỹ đã từng xem Syria là nước đối đầu như Iran, Libya, Bắc Hàn giai đoạn trước đây. Về sau, Mỹ ý thức nếu thiếu Syria, nỗ lực xây dựng hoà bình qua quan hệ Israel – Arập sẽ không thành. Ngoài ra, chỉ Syria là có uy tín hạn chế những bất hoà trong các phe phái Palestine. Năm 2010, phương Tây đã có kế hoạch cải thiện quan hệ với Syria và phá vỡ thế liên minh giữa Syria và Iran. Thế đứng bất đắc dĩ của Syria trong liên minh bộ tứ Nga – Trung – Iran – Syria do tình thế đưa đẩy đã đưa nước này vào phương vị khó khăn hơn.

Về mặt địa chính trị, các cảng Lattakia và căn cứ hải quân Tartus vốn đã được Tổng thống Hafez al-Assad dành cho hải quân Nga sử dụng miễn phí kể cả điện và nước từ những năm 1970. Trong ba thập niên, Tổng thống Hafez al-Assad đã nhận mỗi năm là 25 triệu USD khí tài quân sự từ Nga. Khi Bashar lên cương vị tổng thống, Syria vẫn còn nợ Nga 11 triệu USD. Putin đã mời Assad sang Kremlin và xoá 70% nợ vũ khí, đánh đổi lại Nga được sử dụng miễn phí cảng Lattakia và căn cứ hải quân Tartus cùng nhượng bộ về khí đốt tự nhiên của Syria. Về sau, khi Nga rút khỏi các căn cứ hải quân tại Cam Ranh, Việt Nam và Loudres, Cuba, thì Tartus trở thành căn cứ hải quân duy nhất của Nga trên thế giới.

Về nội bộ, Syria đã đối diện với các vấn đề kinh tế – xã hội như phần lớn các nước Arập. Thất nghiệp cao (25%) và mức sống ở Syria khá thấp so với các nước Arập khác.

Hiệu ứng lây lan biểu tình từ các nước Trung Đông đã làm nghiêm trọng thêm cho tình hình quốc gia này do nạn khô hạn ở vùng nông nghiệp Daraa. Khác với Ai Cập, quân đội Syria đến tháng 2.2012 đã có thêm người ly khai với chính phủ nhưng vẫn còn chưa thống nhất. Phe đối lập tại Syria ít gắn bó với dân, còn các tổ chức Hồi giáo gần gũi với dân nhưng không có hậu thuẫn từ phương Tây nhiều. Tổng thống Bashar al-Assad cũng đã áp dụng nhiều biện pháp cải cách như mở cửa tự do chính trị, chuẩn bị xoá bỏ tình trạng khẩn cấp, chuẩn bị luật mới về truyền thông, cải cách tư pháp, củng cố các giải pháp chống thất nghiệp và tham nhũng, tăng 30% lương cho lao động trong khu vực công… Bất ổn Syria sẽ đi đến đâu trước khá nhiều các nhân tố trong và ngoài nước, nội bộ các phe nhóm Hồi giáo, các yêu cầu cải thiện dân sinh và sự va chạm giữa các nền văn minh?

Lê Vĩnh Trương