Syria: Bất ổn nội bộ hay xung đột giữa các nền văn minh?

LTS: Syria nằm tại vị trí giữa các nền văn minh Hồi giáo, Thiên Chúa giáo, Do Thái giáo và đã từng tham dự vào các biến động giữa các nền văn minh này. Syria có bờ biển thông ra Địa Trung Hải, cũng là vùng biển tiếp giáp của các quốc gia đa dạng thuộc phương Tây và thế giới Hồi giáo – và là đồng minh cận kề Iran, kẻ thách thức số một đối với phương Tây hiện nay. Ngoài ra, những sắp đặt chiến lược của các nước lớn cũng tiến lùi theo trái độn quan trọng này. Liệu các bất ổn kinh tế xã hội có dẫn Syria đến những thay đổi lớn hơn cho thế quân bình gần đây?

Chúng tôi giới thiệu với độc giả loạt bài về Syria, khảo cứu một số khía cạnh dễ nhận thấy nhất, trong đó có xung đột giữa các nền văn minh và ý thức mới của cộng đồng nhân dân Syria trước các vấn đề dân sinh, dân chủ.

Cộng hoà Arập Syria nằm ở Tây Á, giáp giới Lebanon và Địa Trung Hải ở phía tây, Thổ Nhĩ Kỳ ở phía bắc, Iraq ở phía đông, Jordan ở phía nam, và Israel ở phía tây nam.

Quốc gia non trẻ

Đám tang của một cậu bé 10 tuổi bị quân đội Syria giết hại ở Idlib, bắc Syria ngày 9.2.2012. Xung đột tại Syria những ngày gần đây bộc phát dự dội, nhất là ở điểm nóng Homs. Ảnh: AP

Sau thế chiến thứ nhất, Pháp nắm quyền uỷ trị vùng giáp biển Địa Trung Hải của đế quốc Ottoman ngày xưa, đó là tỉnh Syria. Pháp vẫn giữ quyền quản hạt khu vực này cho đến năm 1946 thì trao trả độc lập cho Syria. Quốc gia non trẻ này đứng trước bất ổn chính trị và hàng loạt các cuộc đảo chính trong mấy mươi năm độc lập. Tháng 2.1958, Syria liên minh với Ai Cập thành lập Cộng hoà liên bang Arập. Vào tháng 9.1961, hai đồng minh này tách ra và nước Cộng hoà Arập Syria được thành lập. Tháng 11.1970, Hafiz al-Asad, một thành viên đảng Ba’th nhánh thiểu số Alawite (một nhánh nhỏ của Shiite) đã nắm lấy binh quyền sau một cuộc đảo chính êm thấm và mở đầu cho một giai đoạn bình trị của đất nước này.

Vào cuộc chiến Arập – Do Thái (Israel) năm 1967, Syria thất thủ, cao nguyên Golan về tay Israel. Trong suốt những năm 90 của thế kỷ 20, Syria và Israel đã có một số hoà đàm để trao trả cao nguyên này về Syria. Sau cái chết của Tổng thống Hafez al-Asad, con trai ông, Bashar al-Asad, trở thành tổng thống thông qua một cuộc trưng cầu dân ý vào tháng 7.2000. Quân đội Syria đồn trú tại Lebanon từ năm 1976 trong sứ mệnh giữ gìn hoà bình đã triệt thoái từ tháng 4.2005. Trong giai đoạn xung đột giữa Israel và Hezbola năm 2006, Syria đặt quân đội trong tình trạng báo động nhưng không trực tiếp can thiệp hỗ trợ cho đồng minh Hezbola. Tháng 5.2007, Bashar al-Asad tái đắc cử tổng thống. Chịu ảnh hưởng của một số cuộc nổi dậy trong nước, các cuộc biểu tình phía nam tỉnh Daara đã nổ ra vào tháng 3.2011 nhằm bãi bỏ luật Tình trạng khẩn cấp vốn cho phép bắt giữ không xét xử, luật hoá hoạt động các đảng đối lập và sa thải các quan chức tham nhũng.

Bất ổn kéo dài

Từ tháng 3.2011, các cuộc biểu tình và tình trạng bất ổn đã lan ra hầu như tất cả các thành phố Syria theo nhiều cường độ khác nhau. Chính phủ đã có những nhượng bộ như huỷ bỏ luật Tình trạng khẩn cấp và đồng ý cho phép các chính đảng mới hoạt động và đa dạng hoá các cuộc bầu cử và quyền lực địa phương. Tuy nhiên phe đối lập vẫn kiên quyết yêu cầu Tổng thống Asad phải ra đi và các chiến dịch an ninh của chính phủ đã dẫn đến xung đột nghiêm trọng giữa chính phủ và các thành phần đối lập.

Trong những ngày đầu năm 2012 này, bạo lực đã leo thang khiến hàng trăm người Syria nữa thiệt mạng. Trước đó, vào tháng 11.2011, Hội đồng nhân quyền Liên hiệp quốc đã báo cáo có khoảng 3.500 người đã thiệt mạng kể từ khi bắt đầu xảy ra các cuộc bạo động và 22 quốc gia thuộc Liên đoàn Arập đã thống nhất cho một cuộc cấm vận kinh tế đối với Syria. Thậm chí con số các nạn nhân này tính đến tháng 2.2012 đã được những nguồn tin truyền thông xác nhận từ hơn 5.000 và các nhóm nhân quyền phúc trình lên đến 7.000 người.

Vào ngày 4.2.2012, Nga và Trung Quốc một lần nữa đã phủ quyết để ngăn cản một dự thảo nghị quyết về Syria trong phiên biểu quyết tại Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, vốn phản ánh kế hoạch của Liên đoàn Arập đề nghị một quá trình chuyển tiếp sang một hệ thống chính trị dân chủ do người Syria lãnh đạo. Sự phủ quyết này đã gây bất bình cho các nước thuộc Liên đoàn Arập và nhiều nước trên thế giới vì đã gián tiếp cổ võ thêm cho bạo lực và thảm sát giữa các bên Syria với nhau. Bản thân các phản ứng trái ngược của các nhà ngoại giao các nước đã phản ánh được tình thế nan giải của đất nước đặc biệt này. Các cuộc leo thang trấn áp của quân Chính phủ Syria ở Homs không nhất thiết nhằm vào giới chống đối có võ trang đã khiến cộng đồng các nước vùng Vịnh nổi giận rút các ngoại giao đoàn về nước. Đã có những đánh giá nghiêm trọng rằng Syria có thể làm bùng nổ một cuộc chiến tranh toàn diện như thế chiến thứ 3.

Syria là đồng minh của Iran (một quốc gia ngoài khối Arập) vì lý do cân bằng lực lượng và lo ngại sức mạnh trỗi dậy của Iraq nhiều hơn lý do cùng hệ phái tôn giáo hay chủng tộc. Syria đã trở thành một bộ phận của liên minh Syria – Iran – Nga – Trung Quốc mặc dù quốc gia này đã nỗ lực thăng bằng giữa thế giới phương Tây và các thế lực khác. (còn tiếp)

Lê Vĩnh Trương
(quỹ Nghiên cứu Biển Đông)