Nhà văn, nhà nghiên cứu Mai Sơn:

“Có độ chênh trong đón nhận…”

Đời sống rất vội, giải trí dễ dãi đang thắng thế dạng nghệ thuật đòi hỏi động não, nói chi đến triết học. Đọc sách triết học có là chuyện xa xỉ?

Mai Sơn - Tôi muốn truyền niềm say mê triết học cho bạn trẻ. Ảnh :  N.V

Theo một cách nào đó, đọc sách triết học rồi từng bước tự mình tìm cách triết lý là để có được một bức tranh rộng lớn, đầy đủ ý nghĩa hơn về cuộc sống, từ đó có thể tự giải thoát mình khỏi những phiền toái thường ngày hoặc để không bị rơi ra khỏi “vòng vây cuộc sống” và lịch sử nhân loại. Như vậy, rõ ràng đọc sách không xa xỉ và xa vời chút nào. Ít nhất nó giúp anh không ảo tưởng, muốn siêu vượt ngay lập tức khỏi cuộc sống đầy hệ luỵ này.

Sách triết học bấy lâu nay dường như chỉ sống èo uột trong giảng đường hoặc thư viện của nhà nghiên cứu. Những cử nhân khoa học xã hội bây giờ phần đông không nhớ hết mười triết gia thế giới. Anh nghĩ gì về thực trạng này?

Triết học không phải là cái gì có sẵn đó để (thầy) truyền dạy và (trò) tiếp nhận, huống hồ là cái truyền dạy - tiếp nhận đó lâu nay lại quá hạn hẹp và thiên kiến. Nó là cuộc thám hiểm của trí tuệ mà chân trời không bao giờ khép lại. Có lẽ họ đã không được biết đến sự quyến rũ của triết học là ở trong những cuộc tranh luận, va chạm giữa các triết gia và các trường phái. Và có lẽ họ chỉ được biết đến một hai hệ thống vĩ đại rồi tự thấy mình quá nhỏ bé. Thật tiếc cho họ và thật tội nghiệp cho phần còn lại của thế giới các triết gia đã bị bỏ quên.

Gần đây, giới học thuật lạc quan vì nhiều sách triết học xuất bản trước 1975 được in lại, nhiều tác phẩm kinh điển được “công bố chậm”…

Nếu sự nở rộ việc xuất bản sách triết học chỉ do sự nhạy bén của giới xuất bản mà không xuất phát từ nhu cầu đại học thì chỉ nên lạc quan vừa phải thôi. Tôi muốn nói có thể vẫn còn có độ chênh giữa nhu cầu thuộc về tâm lý xã hội và nhu cầu trí tuệ thực sự trong việc đón nhận sách triết học. Từ đó mà có sự khác biệt về chất lượng giữa các tác phẩm triết học (kể cả tác phẩm trước 1975 được tái bản) được giới chuyên môn đầu tư chất xám và các ấn phẩm chỉ có sự đầu tư tiền bạc.

Anh có lần phát biểu rằng một bộ phận dân chúng bây giờ đã “no” để đọc triết học. Ông bà mình nói: “No cơm ấm cật rậm rật mọi bề”. “Rậm rật” chưa hẳn đã mang nghĩa tư duy triết học mà để sống thực dụng, bề nổi hơn thì sao?

Phần đông sinh viên học triết hay các ngành nghệ thuật ở các đại học nước ngoài đều là con nhà khá giả. Từng có một bà hoàng hậu Thụy Điển mời cho bằng được triết gia nổi tiếng nhất của nước Pháp lúc bấy giờ là Descartes sang dạy triết cho mình. Họ là những người đầy đủ về vật chất, chỉ cảm thấy bất toàn thiếu thốn về trí tuệ và tâm hồn. Những điều đó minh hoạ cho một quy luật của đời sống con người là nỗ lực tiến hoá, thoát khỏi sự giam cầm của vật dục để thăng hoa phần tinh thần của mình. Nhưng vẫn có một quy luật thoái hoá như anh nói đó thôi.

Cặm cụi vài năm nay làm một hệ thống tổng hợp “101 triết gia”, anh có tự đặt ra sứ mệnh gì không?

Hoàn toàn không dám nghĩ gì đến một sứ mệnh gì to tát, tôi chỉ muốn truyền chút niềm đam mê triết học đến các bạn trẻ.

Cuốn 101 triết gia được diễn giải qua cách “thẩm thấu” của anh. Sự hệ thống là đáng quý, nhưng có thể nghi ngờ về tính thiên kiến, chủ quan?

Tôi cố gắng ghi nhận những nét chính yếu về triết học – tư tưởng của các triết gia, nhưng chắc chắn không tránh được sự chủ quan (yếu kém về trình độ) và thiên kiến (không thể tường giải hết những khúc mắc trong triết học của một vài triết gia) của tôi. Cuốn sách này chỉ là tấm bản đồ giúp bạn đọc đi vào triết học phương Tây, mà tấm bản đồ thì không thể thay thế được chuyến đi thâm nhập thực tế. Bạn đọc cần phải tự bổ sung bằng cách đọc thẳng tác phẩm của các triết gia.

Hiện tại, công sức nghiên cứu công trình triết học mà những người như anh, Bùi Văn Nam Sơn… bỏ ra có được đáp lại xứng đáng không?

Tôi không biết những công trình tuyệt vời của anh Bùi Văn Nam Sơn có được đền đáp xứng đáng không, còn riêng với những việc làm khiêm tốn của tôi, tôi biết chắc là không. Nhưng điều đó không ngăn cản tôi tiếp tục theo đuổi công việc. ! 

Nguyễn Vinh thực hiện