Chuyện cái máng xối

Bà Dung dọn về một biệt thự ở Thảo Điền, quận 2. Sau một trận mưa lớn, nước tràn xối xả từ mái ngói làm hư hết vườn bông dưới sân. Lúc đó bà mới thấy biệt thự nhà mình thiếu cái... máng xối. Bà tức tốc chạy tìm người làm. Ngó qua mấy nhà hàng xóm, thấy máng xối bằng tôn mạ màu cũng hay hay, bà hỏi xin địa chỉ người thợ làm máng xối... Vậy là bây giờ biệt thự nhà bà cũng có máng xối. Hệ thống máng xối thi công “bổ sung” sau khi ngôi nhà đã xong. Nó giải quyết được chuyện gom nước trên mái thành dòng chảy xuống chỗ thoát nước, còn có đẹp hay không thì... tuỳ con mắt mỗi người.

Anh Võ Đức Nhất, một thợ làm máng xối

Biệt thự ngói đỏ với máng xối màu xanh lá tre ở quận Thủ Đức. Ống thoát nước hình vuông phù hợp với giá đỡ mái ngói.

Đã có hơn 10 năm trong nghề cho biết: “Chuyện xây biệt thự mà quên làm máng xối như bà Dung tôi gặp không nhiều. Hiện nay, với những công trình có kiến trúc sư đảm nhận, hạng mục này thường được thiết kế đầy đủ, có chỉ định chất liệu, hình dáng, kích thước, màu sắc. Thợ như tôi dựa vào đó làm cũng dễ. Trường hợp thi công bổ sung như nhà bà Dung không nhiều. Lúc đó tụi tôi thường dựa theo căn nhà của gia chủ đã xây kết hợp với các mẫu mã, vật liệu, kích thước mà tôi đã quen làm, để đề nghị với chủ nhà. Thợ và chủ nhà thấy được là được. Giá cả khi làm bổ sung này thường cao hơn so với làm qua thầu theo thiết kế từ đầu vì làm bổ sung khi ngôi nhà đã xây xong thì khó hơn. Làm cho nhà đã có thiết kế sẵn, dễ thi công, lại có thể chủ động công việc, vật liệu".

Chỗ gấp khúc của máng xối được xử lý bằng đinh nhôm chống gỉ sét.

Anh Nhất thường làm cùng lúc nhiều công trình cho các chủ thầu, tiếp xúc với nhiều bản vẽ của các kiến trúc sư khác nhau nên có khá nhiều kinh nghiệm trong chuyện này. Theo anh, vật liệu phổ biến hiện nay là tôn mạ màu (sơn tĩnh điện). Loại này được các hãng tôn bán ra có một số màu sắc nhất định để chọn lựa. Ưu điểm của nó là đẹp, không sét gỉ. Còn cách làm cũ của những người thợ hàn tôn thiếc chỉ thích hợp với các nhà phố hoặc những công trình nhà ở đầu tư thấp, không được chú trọng lắm về mỹ thuật.

Miệng ống thoát tạo hình đầu rồng chầu xuống nước ở resort Victoria, Siem Reap.

KTS Lê Văn Bảy, công ty ACO Design, người đã thiết kế nhiều biệt thự, nhà hàng, resort nói ngắn gọn: “Cái máng xối nghe thì đơn giản nhưng chứa đựng trong đó cả yếu tố kỹ thuật, công nghệ, môi trường và mỹ thuật. Tôi quan niệm phần bên ngoài như bộ mặt của ngôi nhà thì cái máng xối chính là lưỡi mày trên bộ mặt đó. Nó vừa giúp ngăn nước chảy vừa là nét trang điểm mang lại cái duyên cho ngôi nhà”.

Chính vì vậy, khi thiết kế, người KTS phải quan tâm đến việc thể hiện, chọn hình thức cho phù hợp với ngôi nhà. Cũng là chức năng gom và thoát nước, nhưng với căn nhà này, nó có thể là một cái sê-nô bê tông, với căn nhà khác, nó có thể là một ô văng thu nước hoặc máng xối bằng tôn hoặc rãnh thu nước giữa hai mái nhà...

Ống thoát nước cách tường để chống thấm, loang.

KTS Trần Đình Nam, công ty Hoa Đất nêu thực tế: người ta có thể chọn sê-nô bê tông, máng xối bằng tôn hoặc không làm máng xối để nước chảy tự do. Hình thức nào cũng có cái lợi, cái hại riêng. Vấn đề là nên chọn cái nào cho phù hợp nhất về kỹ thuật, thẩm mỹ.

Thực tế, có nhiều công trình, việc làm hệ thống thoát nước, sê-nô do... thợ nước thi công. Thường rơi vào trường hợp này là những chủ nhà "mua" đứt bản vẽ, tự thuê thầu thi công. Lúc đó, bộ bản vẽ chỉ có phần cơ bản như bản vẽ mặt bằng, kết cấu, phối cảnh ngoài nhà mà thiếu nhiều chi tiết khác. Vì vậy, khi làm đến đâu, thợ phải tự "chế" đến đó.

Giá đỡ máng xối được tạo hình con thú.

Nhà ông Nguyễn Văn Nam ở đường Phổ Quang, Tân Bình là một trường hợp này. Chủ thầu giao toàn bộ hệ thống cấp thoát nước cho thợ nước. Đến lúc vào thi công, ông Quang mới thấy còn thiếu rất nhiều thứ mà thợ, thầu và chủ nhà phải “vừa bàn vừa quyết vừa làm”. Ông Quang kể: “Cái gờ chỉ ở sê-nô do thợ hồ tự làm. Anh thợ sơn dựa theo đó vẽ đường chỉ cho nó nổi bật lên. Màu thì căn cứ theo bảng màu ở tiệm sơn mang về, chủ nhà cùng thợ và thầu “bỏ phiếu”, màu nào được nhiều người ưng là chọn. Lúc đặt ống thoát gom nước ở sê-nô cho sân thượng, tôi hỏi thợ định đặt ống bao nhiêu, thợ nói ống phi 20. Tôi hỏi tại sao lại là phi 20, anh thợ nói kích thước sân thượng và mái ngói nhà tôi tương đương một căn nhà khác mà anh đang làm, ở đó người ta đặt ống phi 20. Tôi bảo không sợ tốn tiền, cứ mua ống phi 34 về đặt cho chắc ăn, khỏi sợ sau này nước tiêu không kịp”.

Máng xối và sê-nô thoát nước trong các bản vẽ phối cảnh của công ty ACO.

Máng xối bằng nhựa giới thiệu trên internet.

Căn nhà xây xong, cứ có mưa lớn một chút là nước tiêu không kịp, lại tràn vào nhà. Các ống thoát to nhưng phần thoát nước còn phụ thuộc độ dốc, rãnh thu, độ cao giữa ban công và nền nhà... Anh Quang kết luận: “Tôi đã đi hỏi nhiều người quen xây nhà, họ không rơi vào trường hợp như tôi vì họ có kiến trúc sư. Nếu có điều kiện xây căn nhà nữa, dứt khoát tôi phải thuê kiến trúc sư thiết kế toàn bộ cho thật kỹ từng chi tiết”.

KTS Lê Văn Bảy chia sẻ về yếu tố môi trường qua phân tích một thí dụ: “Tôi đã có dịp quan sát nhiều biệt thự ở khu Ba Đình, Hà Nội được xây từ thời Pháp có điểm chung là hệ thống máng xối làm lộ thiên. Việt Nam mưa từ 800- 1.200 ml nước/năm. Để phù hợp với môi trường có cây xanh, gió mưa nhiều, ống máng xối luôn phải được vệ sinh, đảm bảo dòng chảy. Vì vậy thì ống làm lộ thiên là tốt nhất. Nhưng khi làm nổi thì máng xối đã trở thành vật trang trí cho ngôi nhà. Máng phải được tạo hình hợp với mái ngói, ống chảy đưa xuống phải tạo biến tấu cho ngôi nhà. Người ta nghiên cứu chi tiết tạo hình cho máng, cho phụ kiện treo. Thời đó người ta dùng ống đất nung, máng bằng đồng thau hoặc kẽm để chống gỉ sét. Các chi tiết như cái bát giữ ống, giá đỡ đôi khi được làm thủ công như vật trang trí rất đẹp. Với biệt thự, tôi vẫn thích máng xối lộ thiên bằng tôn mạ màu hơn bê tông, không chỉ bởi giá thành của nó chỉ bằng 1/5 bê tông mà còn vì vẻ đẹp của nó nữa”.

  Bài Hy Hưng - Ảnh Thu Thủy - Phan Quang - Tư liệu

Bản vẽ chi tiết một số hình thức máng xối, sê-nô
Mặt cắt một sê-nô mái chính trong một biệt thự do công ty ACO thiết kế	Mặt cắt diền mái và máng xối, ống thoát của một công trình do công ty Hoa Đất thiết kế
Mặt cắt diền mái, trần hiên và máng trong nhà do công ty Hoa Đất thiết kế	Bản vẽ một máng kẽm cho mái nhà hình răng cưa do công ty Hoa Đất thiết kế
	Máng bê tông ngầm trong mái một biệt thự do công ty Hoa Đất thiết kế

Muốn có hệ thống máng xối, đôi khi chủ nhà chỉ cần gọi thợ về làm là xong. Nhưng muốn có một hệ thống máng xối đẹp, phù hợp với chức năng thoát nước của từng ngôi nhà thì máng xối cũng như hệ thống thoát nước cần được tính toán, cân nhắc về hình dáng, kích thước cũng như chất liệu. Những bản vẽ chi tiết được trích ra từ một số công trình nhà ở giúp bạn đọc hình dung phần nào quy trình ấy.

Mời đọc trên Kiến trúc & Đời sống  số 4, phát hành sáng 17.7.2006, đã có trên các sạp báo