BÁC SĨ TRÒ CHUYỆN

Dàn nhạc giao hưởng vĩ đại

SGTT - Nữ hoàng talk show Oprah Winfrey công khai về tuyến giáp của mình bị xáo trộn vào tháng 7.2007. Oprah đã hướng sức mạnh đế quốc truyền thông của bà để nhắc nhở người Mỹ và thế giới. Người phụ nữ được tạp chí Time xếp trong 100 người có ảnh hưởng lớn nhất trong thế kỷ 20, mới chỉ đánh động một góc nhỏ của bộ máy nội tiết huyền diệu trong cơ thể chúng ta.

Oprah, chuyện gì vậy?

Tuyến giáp là một tuyến nội tiết, sản xuất các hormon. Các hormon giáp kiểm soát nhịp chuyển hoá trong cơ thể, ảnh hưởng nhiều chức năng thiết yếu: nhịp tim, nhịp thở, nhịp độ xài calorie, sự tăng trưởng, tạo sức nóng, sự tiêu hoá, bảo vệ làn da…

Đó là một tuyến nhỏ 2 – 3 cm, vắt ngang dưới trái cổ, dạng giống áo giáp nên có tên tuyến giáp. Hai thuỳ nối nhau bằng cái eo, tượng hình con bướm nhỏ. Bình thường không thấy gì, chỉ là con bướm nhỏ. Khi bướm chập chờn thì rối rắm. Oprah tâm sự: “Từ đầu tháng 2.2007 tôi cảm thấy mệt mỏi, khám hết bác sĩ này đến bác sĩ nọ, rốt lại là cái tuyến giáp bị lộn xộn. Trước hết là cường giáp, chuyển hoá tăng lên, không ngủ được rồi tới suy giáp, tăng cân, giảm chuyển hoá, lúc nào cũng muốn ngủ”.

Mừng cho Oprah, bệnh ổn định. “Bây giờ tôi tập thể dục mỗi ngày ít nhất một giờ, năm hoặc sáu ngày mỗi tuần, ăn lành, có thời gian nghỉ ngơi nạp đủ năng lượng…”

Thật kỳ diệu

Dễ thương và ảo diệu. Em bé say sưa bú mẹ. Khi bé mút, tế bào thần kinh trong vú mẹ gởi tín hiệu đến vùng dưới đồi trong não, vùng này tiết ra hormon prolactin làm vú chế tạo sữa. Hormon oxytocin được vùng dưới đồi chế tạo, chuyển đến cất giữ trong kho tuyến yên sau. Vào đúng lúc, lệnh cho tuyến yên nhả oxytocin ra, làm co thắt ống dẫn trong vú để lùa sữa vào miệng bé.

Tuyến nội tiết nhí nhất là bốn hột cận giáp, mỗi hột bằng đầu tăm xỉa răng, nằm sau hai cánh bướm của tuyến giáp. Vai trò lớn: điều hoà lượng canxi trong máu với sự phối hợp của calcitonin từ tuyến giáp. Tuyến tùng nằm ở giữa não, như một ẩn sĩ, chế tạo melatonin lo việc thức ngủ.

Hệ thống nội tiết: dàn nhạc hoà tấu vĩ đại

Các tuyến ngoại tiết, như tuyến mồ hôi đổ chất tiết ra ngoài da, tuyến nước miếng ứa dịch vào miệng. Các tuyến nội tiết thì ứa các hormon đi thẳng vào dòng máu, rồi đến các nơi khác. Mỗi thứ hormon chỉ tác động lên các tế bào đặc hiệu được phân công trước để nhận và trả lời các tin nhắn. Hệ nội tiết điều hoà buồn vui, tăng trưởng và phát triển, kiểm soát sự biến dưỡng cũng như chức năng sinh dục. Hệ nội tiết ảnh hưởng các quá trình xảy ra chầm chậm như là tăng trưởng tế bào. Các quá trình nhanh hơn như hít thở, vận động thì do hệ thần kinh điều hoà. Tuy hai mà một, tay trong tay hai hệ giúp cơ thể hoạt động đúng điệu. Các tuyến chủ chốt của hệ nội tiết của người là vùng dưới đồi, tuyến yên, tuyến tùng, tuyến giáp, các tuyến cận giáp, các tuyến thượng thận, tuỵ tạng và các tuyến sinh dục.

Nhạc trưởng siêu tuyệt

Dàn hoà tấu gồm nhiều nhạc công với đàn, kèn… các loại. Phải có một nhạc trưởng, một bản giao hưởng mới đi vào lòng người. Dàn hoà tấu nội tiết cũng có tuyến cầm trịch: tuyến yên. Nằm trong hốc nhỏ (hố yên) của đáy xương sọ, tuyến chỉ nhỏ bằng hột đậu 1 – 3cm mà chức năng sinh tồn cực kỳ quan trọng. Bắc nhịp cầu giữa hệ thần kinh và hệ nội tiết, yên ứa ra nhiều hormon bảo đảm sự tăng trưởng, phát triển tình dục, sự chuyển hoá và hệ thống sinh sản. Là tuyến bậc thầy làm ra các hormon để cầm trịch nhiều tuyến nội tiết khác. Mỗi thứ chỉ đạo một phần đặc hiệu của cơ thể (cơ quan hay mô đích), khác nào nhạc trưởng chỉ đạo nhiều bè nhạc công chơi nhạc cụ khác nhau: vĩ cầm, kèn, đại hồ cầm… ACTH đặc trách tuyến thượng thận, ADH… thận, MSH da, Endorphin... não và hệ miễn dịch, FSH và LH nhắm buồng trứng hoặc tinh hoàn... Hormon tăng trưởng (GH) kích thích tăng trưởng của xương cơ. Thyrotropin đòi hỏi tuyến giáp sản xuất các hormon giáp. Thuỳ sau tuyến yên có hai hormon: ADH kiểm soát quân bình chất nước trong cơ thể, oxytocin làm co thắt cổ tử cung giúp hài nhi chào đời. Không phải tất cả hormon yên đều sản xuất đều đặn. Vài loại như là hormon tăng trưởng, prolactin theo một nhịp sinh học: lên xuống trong ngày, tới đỉnh lúc sắp thức giấc, xuống thấp nhất trước khi an giấc. Ở phụ nữ, LH và FSH thay đổi theo kỳ kinh.

Sự điều hoà nội tiết thật thần kỳ. Tuyến giáp nhả ra lượng hormon vào máu, tuyến yên rất nhạy cảm, thấy được lượng hormon giáp vừa đủ liền gò lại TSH của mình. Khi giáp suy yếu, hormon thiếu thì TSH tăng vọt lên.

Người lèo lái ẩn mặt. Vùng dưới đồi là tập hợp các tế bào chuyên biệt nằm ở phần dưới của não, là cầu nối giữa hệ nội tiết và hệ thần kinh, điều hành tuyệt diệu cả hai hệ thống này. Các tế bào thần kinh dưới đồi dùng các hormon của mình (TRH, CRH…) để lèo lái tuyến yên.

Vùng dưới đồi và tuyến yên giao lưu tại vùng eo như hai người rất tâm đầu ý hợp, như bầu sô với nhạc trưởng. Chẳng hạn như vùng dưới đồi của một em bé ra lệnh “cần hormon tăng trưởng”, tuyến yên sẽ tiết ra hormon này theo yêu cầu. Khi các tế bào trong cơ thể cần hoạt động nhanh hơn thì cần đến hai đợt chỉ đạo. Vùng dưới đồi chỉ đạo cho tuyến yên, nhạc trưởng nhịp tay cho tuyến giáp tiết ra lượng hormon đủ để các tế bào linh hoạt hơn.

Thật tuyệt. Hệ thống nội tiết đa dạng chăm lo mọi ngõ ngách của cơ thể, dàn nhạc giao hưởng vĩ đại nhất, dưới sự cầm trịch của tuyến yên, nhạc trưởng siêu tuyệt nhất, lại được vùng dưới đồi bọc lót. Mẹ thiên nhiên chăm lo mọi việc.

GS.BS Nguyễn Chấn Hùng