Chuyện kể từ các chú gà

Một xe hơi hiệu Toyota đang chạy bất ngờ tăng tốc gây tai nạn chết người ở thành phố New York nước Mỹ. Bàn đạp ga có vấn đề, nhấn ga rồi bàn đạp dính sàn luôn. Hãng Toyota mất uy tín, phải thâu hồi hàng triệu chiếc. Trong cơ thể con người, các gen ung bướu hay oncogen cũng vận hành tương tự. Gen bình thường có nhiệm vụ điều hoà tăng trưởng tế bào, đó là tiền oncogen hay prôtôoncogen. Khi bị đột biến tiền oncogen biến thành oncogen khiến tế bào tăng trưởng không kềm chế được như xe bị hư bàn đạp ga. Biết được kẻ nội thù oncogen (tiếng Anh oncogene) ở người là con đường dài, gian khổ và vinh quang.

Virút gây ung thư cho gà

Câu chuyện từ các chú gà giò

Người tiên phong. Các chủ trại ở bang New York nước Mỹ thấy một bệnh lạ xuất hiện giết các chú gà giò. Trên mình chúng có cục bướu lớn dần. Họ cầu cứu nhà khoa học Peyton Rous. Năm 1911, Rous chỉ ra thủ phạm. Ông lấy chất nghiền nát từ một khối bướu tiêm vào một con gà lành. Thời gian sau, chú gà ấy nhận được món quà là khối bướu cùng loại. Tiếp tục cho các chất trích từ khối bướu qua các lỗ li ti của một màng lọc cản được các vi khuẩn, Rous nhận thấy chất lọc (không có tế bào) lại gây ra bướu ở các gà lành. Một loại virút là thủ phạm gây ung thư cho gà. Ung thư này được đặt tên là sarcôm Rous (tiếng Anh là Rous sarcoma). Virút có tên virút sarcôm Rous (Rous sarcoma virus – RSV). Chuyện kỳ lạ, mới mẻ và rùng rợn quá. Một virút gây ung thư, khó tin quá. Phải hơn nửa thế kỷ sau, năm 1966, Peyton Rous mới được trao giải Nobel.

Con ngựa thành Troy: RSV mang oncogen vào nhân tế bào. Peyton Rous đứng đầu danh sách hàng loạt giải Nobel dành cho các nhà khoa học làm rõ mối liên quan RSV và bệnh ung thư. David Baltimore, Howard Temin và Renato Dulbecco xác định RSV là một virút rêtrô, vốn gen loại RNA. Nó dùng bửu bối riêng là enzyme sao chép đảo ngược để thối lui thành DNA rồi nhập vào nhân tế bào chủ. Bấy giờ mới tha hồ tung hoành, gen SRC của virút cướp quyền chỉ đạo, làm tế bào gà sản xuất protein nhiều hằng hà sa số. Tế bào chủ mất khả năng chết bình thường, trở thành bất tử: tế bào ung thư. Gen src là oncogen đầu tiên được khám phá (năm 1970) viết tắt là v-src (viral src). Ba nhà khoa học này nhận Nobel sinh lý hoặc y học 1975.

Gen tặc RSV phỗng tay trên tế bào chủ. Câu chuyện gà con tiếp tục ly kỳ. Đến năm 1975, Michael Bishop và Harold Varmus chỉ rõ gen gây ung thư của RSV thật ra là gen của tế bào chủ (của gà) mà virút đã phỗng tay trên, khi sinh sôi. Gen bị virút cuỗm từ tế bào thì gọi là prôtôoncogen hay là tiền oncogen (tiếng Anh protooncogene), đặt tên là c-src (c viết tắt tiếng Anh cell – tế bào). Bishop và Varmus chứng minh đích thị oncogen v-src gây ung thư. Họ lại tìm ra tiền oncogen c-src hiện diện trong vốn gen của nhiều giống loài. Họ cũng phát hiện ra gen c-src của tế bào chủ vốn có vai trò tốt cho tế bào tăng trưởng và làm nhiệm vụ chuyên biệt. Còn virút khi gây nhiễm lại dùng v-src quậy phá, làm rối loạn tăng trưởng và sinh sôi thả giàn dẫn đến ung thư. Bishop và Varmus được trao giải Nobel năm 1989.

Đường nào cũng tới La mã : nhiều oncogen ở người

Chuyện mấy chú gà bị ung thư thì có sao đâu, chẳng dính dáng gì tới con người. Năm 1981, giáo sư Robert Weinberg và các cộng sự đã phân lập được oncogen đầu tiên của con người, đặt tên là Ras. Như là bom tấn, nhưng đúng sự chờ đợi. Đến nay, người ta đã biết được nhiều oncogen người, hơn 40 loại có tên gọi xa lạ HER-2/neu, ras, myc, src, Bcl-2… Các nhà khoa học đã biết rất nhiều làm thế nào và tại sao ung thư phát triển.

Oncogen, kẻ nội thù. Phần lớn các oncogen là các đột biến của các gen bình thường nào đó gọi là prôtôoncogen. Prôtôoncogen là các gen tốt, bình thường kiểm soát tế bào làm gì và sinh sôi thế nào. Khi tiền oncogen bị đột biến thành oncogen, chúng trở thành các gen “xấu” rồi cứ cắm đầu cắm cổ làm việc, tế bào tăng trưởng luông tuồng, dẫn tới ung thư. Một chiếc xe hơi chạy ngon lành thì phải có bàn đạp ga tốt. Tiền oncogen hoạt động như một bàn đạp ga, điều tiết tế bào phát triển và sinh sôi. Khi nhấn ga xe vọt nhanh, rồi bàn đạp dính khắn luôn, không chịu nhả ra, xe vọt hoài gây nguy hiểm, thì cũng như oncogen làm tế bào sinh sôi vô tổ chức.

Có các loại gen đè nén không cho ung thư ngóc đầu. Đây là các gen bình thường có vai trò làm chậm sự sinh sôi của tế bào, sửa chữa các hư hại DNA và hạ lệnh cho tế bào biết lúc nào phải chết. Có nhiều gen mang các tên lạ tai như p53, RB1, APC, BRCA1, BRCA2. Giống như cái thắng xe kềm không để xe chạy nhanh quá. Khi bị đột biến, các gen đè nén hết kềm cặp thì ung thư xuất hiện, như thắng xe không ăn.

Việc khám phá các oncogen đã tháo gỡ các bế tắc để hiểu được cơ sở phân tử và di truyền của bệnh ung thư. Các oncogen cũng cung cấp sự hiểu biết liên quan tới việc điều hoà tăng trưởng, chuyên biệt hoá và chết an bài của tế bào bình thường. Việc xác định các oncogen hứa hẹn một tiềm năng mới trong điều trị ung thư, Một thế hệ mới dùng thuốc nhắm trúng đích oncogen đặc hiệu đang được phát huy, tránh tế bào bình thường, diệt có chọn lọc tế bào ác tính. Liệu pháp trúng đích hứa hẹn phối hợp nhuần nhuyễn với hoá trị, xạ trị và phẫu trị trong tương lai gần.

GS.BS Nguyễn Chấn Hùng

Bài hay. Rất đồng ý với tác giả với điều kiện ý thức vệ sinh của cư dân phải khác. Tối thiểu vấn đề rác. (quangnguyen9...@gmail.com)