Kết nối thiên nhiên

Cây ổ kiến – cuộc cộng sinh diệu kỳ

SGTT.VN - Cộng sinh là một mối quan hệ sinh thái cực kỳ phổ biến trong các quần xã sinh vật trên đất liền, sông hồ và dưới đại dương. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hợp thành các dạng sống chính trên trái đất và tạo ra sự đa dạng sinh học. Một trong những mối quan hệ cộng sinh rõ nét nhất trong rừng mưa nhiệt đới Việt Nam giữa thực vật và côn trùng là loài cây ổ kiến có tên khoa học Hydnophytum formicarum.

Quả của cây ổ kiến.

Nhận dạng dị thảo

Cây ổ kiến Hydnophytum formicarum dân gian thường gọi bí kỳ nam. Đây là loài thực vật phụ sinh, thân biến dạng thành củ. Phía dưới củ mọc ra những rễ nhỏ và phía trên mang cành lá, cành ngắn mập, màu nâu. Lá mọc đối phiến dày và dai hình trái xoan, dài 6 – 9cm, rộng 2,5 – 6cm, gốc thuôn, đầu tù, hai mặt nhẵn, mặt trên sẫm bóng, mặt dưới nhạt. Lá kèm sớm rụng. Hoa không cuống, mọc tụ họp 4 – 5 cái ở nách lá, màu trắng. Quả nhỏ, hình trụ hơi dài, khi chín màu da cam.

Đích thực là bạn “bốn tốt”

Ngay từ khi hạt giống nảy mầm, bén rễ, bám vào sống phụ sinh trên các hốc cây hay hốc đá, loài thực vật này đã có khả năng di truyền từ hàng ngàn năm tiến hoá là tìm cách cộng sinh với một loài kiến để cùng phát triển trong thế giới sinh tồn đầy khó khăn của những loài sống bám. Những chiếc mầm non nhú lên cũng là lúc bộ rễ hút dưỡng chất từ những tế bào chết, lớp mùn của cây chủ mà chúng sống bám. Rồi theo năm tháng, phần thân của gốc được tích tụ dưỡng chất bắt đầu phình lên, cũng là lúc các dưỡng chất xung quanh cây bám phụ ngày càng cạn kiệt. Phần được gọi là củ đã tạo nên các lỗ nhỏ phát triển theo thời gian. Để có được sự giúp đỡ lâu dài, phần củ bắt đầu tiết ra một số chất dẫn dụ loài kiến sống gần đó kéo nhau đến thưởng ngoạn bữa ăn. Thế là cuộc cộng sinh bắt đầu, củ cây ổ kiến tiếp tục lớn nhanh tạo thành một nơi bảo vệ vững chắc cho loài kiến cư trú. Loài kiến trả lễ bằng cách tiêu diệt côn trùng lạ tấn công loài cây cưu mang mình. Cuộc sống hai bên tiếp diễn cho đến khi bầy kiến phát triển với số lượng lớn và nguồn chất dẫn dụ dần cạn. Loài kiến bắt đầu tổ chức đi kiếm mồi, tha về nuôi bầy và thế là một phần chất thải cũng như thức ăn của kiến được “chia phần” cho cây cùng phát triển.

Tại sao không phải tất cả các loài kiến đều cộng sinh với cây ổ kiến? Những nghiên cứu về dược tính từ cây ổ kiến Hydnophytum formicarum cho thấy cây không chấp nhận một số loài kiến đến chỉ mong tấn công phần lớp củ và dưỡng chất mà nó tiết ra, nên sản sinh ra những chất độc miễn nhiễm với riêng loài kiến nào có khả năng cộng sinh với chúng.

Phần củ tiết ra một số chất dẫn dụ loài kiến.

bài và ảnh: Phùng Mỹ Trung
(nhà nghiên cứu độc lập sinh vật rừng,
quản trị viên trang Sinh vật rừng Việt Nam)