Kết nối thiên nhiên

Hy vọng mới cho “linh hồn sông Mekong”

SGTT.VN - Lần theo nguồn thông tin cùng chiếc sọ thu thập từ ngư dân địa phương, tháng 9.2011 nhóm nghiên cứu viên thuộc trung tâm Đa dạng sinh học và phát triển (viện Sinh học nhiệt đới) đã phát hiện và ghi hình được một quần thể cá heo Irrawaddy ở vùng biển quanh quần đảo Bà Lụa, thuộc khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang. Phát hiện này mở ra nhiều hy vọng cho loài thú biển quý hiếm, vốn được mệnh danh là “linh hồn của Mekong”.

Quần thể cá heo Irrawaddy ở vùng biển quanh quần đảo Bà Lụa, thuộc khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang.

Lần theo tăm cá

Cá heo Irrawaddy phân bố không liên tục trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, phần lớn tập trung ở các cửa sông và thuỷ vực nước ngọt. Do có vùng phân bố không liên tục nên tình trạng của loài này đến nay vẫn chưa được điều tra và đánh giá đầy đủ. Riêng ở Việt Nam, loài này có danh phận khá kỳ lạ.

Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) đã xếp cá heo Irrawaddy vào bậc sẽ nguy cấp (Vulnareble). Tuy nhiên, đối với từng quần thể, mức độ đe doạ là rất lớn. Số lượng cá thể ở khu vực eo biển Malampaya chỉ còn 77 con, ở lưu vực sông Mekong khoảng 114 – 152 con, ở sông Mahakam vào khoảng 58 – 79 con, ở sông Ayeyarwady (Myanmar) khoảng 58 – 72 con. Do mối liên hệ tiến hoá và di truyền giữa các quần thể nêu trên còn chưa được nghiên cứu, số lượng cá thể của mỗi quần thể có xu hướng giảm nên Danh mục đỏ của IUCN đề cập quần thể loài này ở bậc cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered).

Loài cá heo Irrawady được phát hiện ở khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang của trung tâm Đa dạng sinh học và phát triển (CBD) bắt đầu vào tháng 6.2010. Khi đó, nhóm nghiên cứu của trung tâm kết hợp với đại học Khoa học tự nhiên TP.HCM đang tiến hành một chương trình khảo sát đa dạng sinh học quần đảo Bà Lụa. Tuy đối tượng chính của đoàn nghiên cứu lúc đó là hệ động thực vật trên các hòn đảo nhưng tiếp xúc với ngư dân địa phương, chuyên viên phụ trách nhóm thú trong đoàn đã chú ý ghi nhận thông tin về những loài thú biển có ở khu vực này. Chủ động dành thêm thời gian lần theo các thông tin góp nhặt, cuối cùng nhóm nghiên cứu thu thập được mẫu sọ một loài thú biển ở đảo Hòn Đá Bạc. Đó chính là mẫu sọ của một chú cá heo Irrawaddy trưởng thành, chết do dính phải lưới cào của ngư dân.

Việc phát hiện mẫu sọ này đã thôi thúc các cán bộ nghiên cứu của trung tâm thực hiện thêm phần khảo sát biển. Tuy nhiên, do hạn chế về kinh phí, đoàn nghiên cứu chỉ có thể thương lượng thuê một số tàu cá nhỏ đánh bắt ven bờ của ngư dân để làm phương tiện khảo sát. Các chuyến khảo sát cũng tương đối ngắn, chủ yếu tập trung ở khu vực vùng biển ven bờ huyện Kiên Lương. Kết quả ban đầu rất hạn chế, chủ yếu là những mô tả của ngư dân và các thông tin phỏng vấn. Mãi tới ngày 9.9.2011, đoàn nghiên cứu cuối cùng đã phát hiện, quan sát và ghi hình trực tiếp được một bầy cá heo ước tính hơn 20 con tại vùng biển giữa đảo Hòn Chướng và đảo Hòn Rễ Lớn. Tiếp theo đó, đoàn còn ghi nhận thêm nhiều cá thể đơn lẻ xuất hiện ở khu vực đảo Hòn Đầm Dương, Hòn Chướng… Đồng thời, chúng tôi thu thêm được hai mẫu sọ của loài này được chôn trên đảo.

Bản đồ phân bố của cá heo Irrawaddy. Ảnh: IUCN

Sống ngoài vòng pháp luật

Các thông tin phỏng vấn bước đầu cho thấy loài cá heo này tương đối phổ biến tại khu vực vùng biển quần đảo Bà Lụa và vịnh Kiên Lương, ít nhất vào khoảng 40 con. Đây được xem là một phát hiện quan trọng về phân bố cũng như số lượng cá thể của loài. Cần lưu ý rằng, vị trí phát hiện quần thể này nằm giữa hồ Songkhla (Thái Lan) – một hồ nằm ven biển – và quần thể cá heo sông Mekong nằm khá sâu trong nội địa. Số lượng cá thể của bầy cũng khá lớn. Các nghiên cứu ở vùng eo biển Malamyapa cũng như ở sông Mekong cho thấy các bầy có kích thước nhỏ, khoảng 7 – 10 con. Có nhiều khả năng đây là một quần thể mới, khác với năm quần thể đã đề cập ở trên.

Ở Việt Nam, có rất ít thông tin về loài thú biển này. Hiện tại, chỉ có công bố của Đào Tấn Hổ và cộng sự (năm 2003) về việc ghi nhận một cá thể bị chết do mắc vào lưới cá trên sông Tiền, đoạn thuộc tỉnh An Giang vào năm 2002. Sách đỏ Việt Nam cũng không hề đề cập đến loài cá heo Irrawaddy do thiếu thông tin về tình trạng cũng như vùng phân bố. Nghị định 32 của Chính phủ về các loài động vật bị cấm săn bắt cũng không nói đến loài này. Do chưa hề được đề cập trong bất kỳ một văn bản pháp luật nào, nên trên lý thuyết, loài thú biển quý hiếm này chưa chính thức được bảo vệ tại Việt Nam!

Hiện tại, các nhà khoa học thuộc CBD đang phối hợp với một số tổ chức quốc tế trong và ngoài nước để xây dựng những chương trình bảo tồn thích hợp cho quần thể cá heo quý này. Trước mắt, nhóm nghiên cứu dự định xây dựng chương trình hợp tác với các chuyên gia thuộc đại học San Francisco (Mỹ) để đánh giá lại hiện trạng quần thể cá heo Irrawaddy trong toàn bộ vịnh Thái Lan. Được biết, các nhà khoa học thuộc trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga cũng đang xây dựng một chương trình bảo tồn thú biển tại vùng Hà Tiên – Kiên Lương. Những nghiên cứu này, cùng sự quan tâm của nhiều tổ chức phi chính phủ và những người yêu thiên nhiên đang mở ra nhiều hy vọng mới cho “linh hồn sông Mekong”.

bài và ảnh: Vũ Long
nhà nghiên cứu động vật