Hạt bụi của các vì sao và con đẻ của thời gian

SGTT.VN - Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao (*) có thể ví như một thiên tiểu thuyết đầy chất thơ về vũ trụ, thời gian và sự sống. Với 250 mục từ trải dài trong 779 trang sách, nhà vật lý thiên văn Trịnh Xuân Thuận sẽ cùng người đọc du hành trong thiên sử thi hùng tráng, huyền bí và đầy mê hoặc của cõi bao la.

Mời bạn đọc theo dõi cuộc trò chuyện với giáo sư Trịnh xuân thuận ở trang sau. Ảnh:

Qua những tác phẩm: Nguồn gốc, Hỗn độn và hài hoà, Cái vô hạn trong lòng bàn tay, Lượng tử và hoa sen, Những con đường của ánh sáng… bạn đọc từng say mê tiếp cận tri thức thiên văn, vũ trụ học của giáo sư Trịnh Xuân Thuận, thì đây là cuốn sách có tính chất tổng hoà tri thức trong cuộc đời nghiên cứu và chiêm nghiệm; là một món quà, mà như tác giả viết trong Lời nói đầu, “dành cho những người muốn khám phá bầu trời và các vì sao, nhưng không nhất thiết phải có hành trang khoa học của một chuyên gia”.

Mỗi mục từ có thể xem là một bài tiểu luận khoa học được viết với văn phong chuẩn xác và bay bổng, uyên bác mà dễ gần, giàu lý tính nhưng đầy cảm hứng. Tri thức mà ông cung cấp là thứ tri thức phức hợp, liên ngành từ vũ trụ học, vật lý thiên văn đến tôn giáo, triết học, hoá học, cổ sinh học, địa chất… tất cả được huy động để dựng nên một bức tranh hài hoà và hỗn độn, không chỉ trả lời cho những câu hỏi siêu hình.

Người đọc nhận ra lịch sử vũ trụ là những câu chuyện thật huyền ảo và kỳ dị. Không kỳ dị sao được, khi mà thứ ánh sáng hoá thạch có nguồn gốc từ thời nguyên thuỷ vũ trụ chẳng ở đâu xa, nó hiện dưới dạng những chấm sáng trên màn hình tivi nhà bạn mỗi khi nhà đài ngưng phát sóng; nó không được phát hiện bởi những nhà thiên văn vũ trụ mà bởi hai nhà vật lý truyền thông nghiên cứu cách để sóng vô tuyến không bị nhiễu. Hay chuyện Thổ tinh có danh hiệu Chúa Nhẫn chẳng qua chỉ vì suốt 4,55 tỉ năm nay với lực hấp dẫn của mình, tinh tú này đã cuốn theo một đám tình nhân bụi, băng tuyết và đất đá phát sáng như những chiếc vành lộng lẫy. Trong khi đó, Thuỷ tinh được xem là một tên trộm chẳng bao giờ có áo giáp (khí quyển), tha hồ hứng chịu nhiều vụ va chạm nên đầy thương tích. Bên cạnh những mục từ về mặt trời và ánh sáng, thì mặt trăng, ngân hà, thiên hà hay những vì sao (sao lùn trắng, lùn đen, kền đỏ, sao băng…) được viết đầy bay bổng, đôi chỗ hóm hỉnh với những hình ảnh liên tưởng và lay động hiếm thấy trong văn phong khoa học.

Câu chuyện về sự sống được giải thích từ nhiều góc độ: huyền thoại, tôn giáo, triết và khoa học. Từ việc giải mã sự sống, sinh học phân tử đem đến một bất ngờ gây sốc cho chúng ta: mọi sinh vật sống trên trái đất – con người, cá, côn trùng, cây cối hoặc hoa – đều là hậu duệ của cùng một tổ tiên (không tin, hãy về thăm trái đất cách đây 3 tỉ năm, hẳn chúng ta sẽ chỉ gặp toàn vi khuẩn cổ sinh). Nhìn sâu vào sự sống trong cả chiều ngang lẫn chiều dọc với sự phát triển, có thể thấy, cái chết luôn là một phần không thể tách rời của sự sống, nó nằm trong trật tự của vạn vật.

Sự sống và thời gian là hai chủ đề lớn cũng được dành riêng nhiều mục từ để kiến giải. Thời gian tâm lý và thời gian vật lý là một mục từ hay, giúp bạn hiểu ra: đối với một nhà vật lý, thời gian không được, đánh dấu bằng một chuỗi sự kiện, trong khi đó, thời gian tâm lý được đánh dấu bằng sự co giãn. “Bí mật của thời gian trôi nằm trong não chúng ta. Nó sẽ chỉ được hé lộ khi chúng ta hiểu được chúng ta cảm nhận, suy nghĩ, yêu đương và sáng tạo như thế nào”, nhà khoa học Trịnh Xuân Thuận viết.

Qua cuốn từ điển này, độc giả cũng sẽ nắm bắt được tiến trình theo đuổi tri thức thiên văn lẫn nhân văn của các nhà khoa học, triết gia từ cổ đại đến hiện đại. Những câu hỏi bản chất vũ trụ, sự sống con người, ý nghĩa tồn tại trong mọi thời đại không ngừng được con người đặt ra. Ngoài những kiến giải từ các hệ quy chiếu tôn giáo, văn hoá, thì những tri thức, thông tin khoa học soi chiếu, làm sáng tỏ vấn đề được Trịnh Xuân Thuận cập nhật khá sát với thời điểm ra sách. Cái hay là, tất cả, các tri thức đó được đặt bên nhau một cách bình đẳng, không nhằm phê phán hay sa vào thái độ chủ quan áp đặt mà các nhà soạn từ điển ở ta hay gặp phải: định hướng đạo đức thông qua diễn giải các mục từ. Điều này, xuất phát từ tầm nhìn, sự cởi mở và sòng phẳng với tri thức của một nhà khoa học thấy được giới hạn và cái bất định của khoa học, để khoa học không rơi vào cái bẫy cực đoan như một thời tôn giáo đã mắc phải. Và đây là tinh thần khoa học luận mới mẻ, hiện đại mà cuốn sách này hướng tới: “Khoa học biết rằng từ nay nó không thể biết mọi chuyện. Để đi đến cuối con đường và tiếp cận thực tại tối hậu, chúng ta phải cầu viện đến các phương thức nhận thức khác như trực giác thần bí hay tâm linh, nhưng được thông tin và soi sáng bằng các phát minh của khoa học hiện đại”.

Và cuối cùng, con người nằm ở đâu trong lịch sử vũ trụ bao la? Câu trả lời quyến rũ nhất, thuyết phục nhất để chúng ta phải bỏ thời gian cho việc thưởng thức cuốn từ điển này: “Tất cả chúng ta chỉ là những hạt bụi của các vì sao và vì vậy chúng ta đều là con đẻ của thời gian”.

Nguyễn Vĩnh Nguyên

(*) Trịnh Xuân Thuận, do Phạm Văn Thiều và Ngô Vũ dịch, NXB Tri Thức, 2011, Phương Nam tổng phát hành