CÂU CHUYỆN 20 NĂM BẢO TỒN NGUỒN GEN VẬT NUÔI (*)
Bài cuối: Giá trị mới cho giống nuôi cũ
SGTT.VN - Năm 1999, đoàn chúng tôi đi Vân Nam (Trung Quốc) để tìm hiểu kinh nghiệm bảo tồn nguồn gen. Bộ trưởng Nông nghiệp nước bạn mời chúng tôi ăn một món gà thịt đen nhánh và giới thiệu là gà đặc sản của người Choang. Trong đầu tôi xuất hiện ý nghĩ biết đâu nước mình cũng có loài gia cầm này...
Đưa gà rừng xuống phố
|
Cơ quan hữu trách phối hợp với người dân trong công tác bảo tồn loài vật nuôi quý hiếm đang là mô hình mang lại nhiều lợi ích cho cả hai. Trong ảnh: Ông Nguyễn Văn Lực ở huyện Chợ Gạo, Tiền Giang là nông dân được nhà nước cấp tiền để bảo tồn loài gà sao bản địa. Ảnh: Trung Dũng
|
Đầu năm 2000, chúng tôi đi Bắc Kạn. Gặp được một nữ bác sĩ thú y người Mường, tôi hỏi vùng này có gà thịt đen, xương đen không thì bác sĩ trả lời có. Tôi mừng quá và đi ngay, dù được cảnh báo là mất cả ngày đường. Trong túi chỉ có đúng 1 triệu đồng, tôi đưa cho cô bác sĩ phân nửa nhờ mua gà nuôi hộ. Một tháng sau, cô bác sĩ điện xuống, báo gà chết hết rồi! Mấy tháng sau đi Sơn La, tôi lại bắt gặp giống gà xương đen, thịt đen đó. Thế là tôi thuê một xe commăngca để đưa bảy con gà và 20 quả trứng gà H’mông về Hà Nội…
Nuôi một giống quen sống tự do, sinh cảnh rộng tại thành phố là một thách thức nên phải chăm sóc chúng đặc biệt. Có khi chỉ mười con mới nở cũng phải tiêm một lọ thuốc đến cả triệu. Ròng rã hai tháng trời, cứ mỗi tuần lại ra bến xe Sơn La để nhận 20 quả trứng mà dân trên đó gửi xuống. TS Bạch Thanh Dân ở viện Chăn nuôi đã ưu tiên cho tôi dùng cả máy ấp công suất 10.000 quả để ấp mỗi 20 quả trứng quý. Nhưng có câu “gà đen chân chì mua gì giống ấy, gà trắng chân vàng mẹ mắng cũng mua”. Lại nhớ đến chuyện năm sáu năm trước đó GS Nguyễn Văn Thiện khi thực hiện dự án bảo tồn nguồn gen của châu Á, đã đưa giống gà ác từ Long An ra Hà Nội nuôi thành công nhưng thời gian đầu bán không ai mua. Và giống gà H’mông cũng vậy. Rồi phải nghĩ cách xoay xở tìm đầu ra cho gà để đến nay mạng lưới hàng trăm chủ hộ đã vào cuộc. Trải qua bao khó cực, món quà của chuyến đi là phát hiện một loài vật nuôi quý hiếm và mang lại giá trị kinh tế, nhiều người cùng hưởng lợi…
Cứu nguy những giống trứ danh
|
Ông đại sứ Chu Tuấn Cáp với giống gà quý Đông Tảo. Ảnh: V.V.S
|
Tháng 5.2007, ông Chu Tuấn Cáp lúc đó là đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Nhật, hỏi: “Nghe nói gà Đông Tảo tuyệt chủng rồi à?” Số là đợt đó, có một vị tháp tùng Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết yết kiến Nhật hoàng, khi được hỏi đến giống gà này, vì không nắm hết tình hình nên đã nói thế. Tôi đưa ông đại sứ về vùng đất huyền thoại Tiên Dung và Chử Đồng Tử, nay là xã Đông Tảo (huyện Khoái Châu, Hưng Yên) để chiêm ngưỡng giống gà quý. Hai tuần sau, tôi chuẩn bị một đĩa CD chuyên về gà Đông Tảo gửi tặng hoàng tử Nhật. Một bảo tàng tư nhân ở Anh quốc cũng gửi thư xin nhập gà Đông Tảo.
Trước đó, năm 2003 dịch cúm gia cầm nổ ra, bộ ngành hữu quan gọi chúng tôi lên để bàn kế hoạch bảo vệ các giống vật nuôi nội địa. 4 giờ chiều họp xong, văn bản chưa kịp đóng dấu, tôi đi thẳng một mạch xuống gia đình ông Tích chủ nhân giống gà, đến các cơ quan địa phương để thông báo khẩn kẻo họ tiêu huỷ gà. Cụ Đốc là người tạo nên giống gà này và tới giờ con cháu cụ vẫn đam mê giống gà tổ tiên để lại với sự trợ giúp của các nhà khoa học bảo tồn...
Dự án đa dạng sinh học giữa Việt Nam và Pháp được tiến hành năm 2005 – 2007 để nghiên cứu các giống vật nuôi tại Hà Giang. Có đi mới biết vùng núi này nhiều giống quý. Ngoài giống gà có thể làm cảnh như gà lông xước, ở đây còn có giống heo “cắp nách” mỗi năm đẻ một lứa năm bảy con, một tháng tăng được dăm ba cân. Đó cũng là những đặc điểm nổi bật của nhiều giống heo miền núi từ Mường Khương (Lào Cai) tới Bù Đốp (Bình Phước). Người miền xuôi rất thích thịt loại heo này trong khi người miền ngược ngại nuôi vì chậm lớn so với các giống ngoại…
|
Nằm trong chương trình Bảo tồn gen vật nuôi quý hiếm, viện Chăn nuôi đang quản lý 59 giống, trung bình hàng năm có 35 giống được đưa vào danh sách bảo tồn. Đã có 28 giống sau khi bảo tồn thành công được đưa ra khỏi danh sách báo động và đưa vào chương trình sản xuất, như: gà H’mông, vịt Bầu Quỳ, cừu Phan Rang, heo Vân Pa, heo 14 vú (Lai Châu), heo lửng (Phú Thọ), gà ác. Trong những năm qua đã phát hiện thêm 30 nguồn gen mới.
|
Từ vùng núi Bắc Hà (Lào Cai) đến Cao Bằng, Yên Bái, vùng núi Nghệ An rất dễ gặp giống bò H’Mông. Năm 2003, GS.TS Lê Viết Ly, nguyên chủ nhiệm chương trình Bảo tồn nguồn gen vật nuôi Việt Nam cùng đồng nghiệp đã phát hiện ra chúng, đưa dự án bảo tồn về với người dân H’mông – chủ nhân của loài bò quý. Năm 2005 – 2007, một nữ nghiên cứu sinh người Pháp đã nghiên cứu cách nhân giống bò này bằng kỹ thuật di truyền phân tử. Chủ nhật thường có 10 – 20 chiếc xe to của người xuôi đến hai chợ bò H’mông to nhất nước đó là Mèo Vạc (Hà Giang) và Bắc Hà (Lào Cai) sục sạo mua bò. Nếu không có sự vào cuộc của các chuyên gia trong và ngoài nước như thế, rất khó hình dung số phận của giống bò này...
Để khai thác nguồn gen hiệu quả
Vật nuôi có thể xem là di sản sống, bởi chúng là hiện thân cho sự độc lập trong tư duy kinh tế, sinh thái, thẩm mỹ riêng của từng cộng đồng. Vậy nên các chuyên gia của tổ chức Nông lương thế giới (FAO), nói các giống vật nuôi là sản phẩm của trí tuệ và thẩm mỹ của con người… Theo cách thức tiệm cận của FAO (2007), thì khai thác nguồn gen vật nuôi liên quan đến tất cả các giống, kể cả các giống đang sản xuất đại trà và các giống bản địa lẫn giống nhập. Tuy nhiên do cách hiểu tại Việt Nam thì đó là các công việc của ngành chăn nuôi, chứ không phải là “bảo tồn gen”.
Cần hiểu rằng các đề tài nghiên cứu bảo tồn gen không phải là các dự án cải tạo giống vật nuôi thường tốn kém hàng trăm tỉ, mà kết quả lại rất lớn. Tính ra, số tiền mà các doanh nghiệp, nông dân thu được đã vượt qua tổng chi phí mà Nhà nước giao cho ban chủ nhiệm đề án Bảo tồn nguồn gen vật nuôi, viện Chăn nuôi sử dụng từ 1990 đến nay với ước tính 15 tỉ đồng. Và cần nói thêm, các giống được khai thác ở đây hầu như là các giống bị lãng quên hoặc chưa từng được biết đến trong sản xuất.
 |
 |
|
Gà Đông Tảo (hay còn được gọi là gà Đông Cảo).
|
Lợn ỉ.
|
 |
 |
|
Gà lông xước, một giống gà cảnh miền núi.
|
Gà lông xước (mái).
|
bài và ảnh: Võ Văn Sự