Một vòng quanh vịnh Thái Lan
Kỳ cuối: Trông người mà nghĩ đến ta
SGTT.VN - Trong suốt hành trình dọc vùng vịnh Thái Lan, nơi có đặc điểm sinh thái tương đối gần với Việt Nam, chúng tôi có nhiều trải nghiệm về những thách thức môi trường và sự phát triển. Ở đó, vai trò của người dân tham gia bảo vệ môi trường gần như có tính quyết định thành bại cho việc gìn giữ thiên nhiên.
|
Biển lấn bờ ở Tha Sala – câu chuyện tương tự với vùng biển Việt Nam. Ảnh: Lam Phong
|
Theo nghiên cứu của viện Hải dương học Nha Trang và khoa địa lý đại học Khoa học tự nhiên: “Bờ biển Việt Nam với chiều dài 3.444km, có 29 tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương nằm ven bờ biển. Bờ biển của tất cả các địa phương này đều đang bị xói lở ở các quy mô rất khác nhau… Qua xử lý ảnh vệ tinh, từ năm 1990 đến nay, hầu như toàn bộ đường bờ biển nước ta đều đang bị xói lở”. Những vùng bờ biển, hải đảo từ Phú Quốc, Cà Mau, Nha Trang, Phú Quý, Quảng Ninh… cũng đang ngày phải gồng mình những vấn đề tương tự ở vịnh Thái Lan. Dễ thấy những mối lợi trước mắt từ việc nuôi cá bè tràn ngập ở đảo Phú Quý, Quảng Ninh, việc bùng nổ du lịch lặn biển ngày ngày ngoài khơi vịnh Nha Trang, triệt hạ rừng đước để phục vụ du lịch ở mũi Cà Mau... Thế nhưng, đổi lại là hậu quả lâu dài: thảm san hô ngày bị thu hẹp, tình trạng sạt lở tràn lan. Trong khi đó, ý thức người dân trước các vấn đề môi trường… lại ít được đề cập.
Bài học từ sạt lở
Phá rừng ngập mặn làm đầm nuôi tôm, để đất bạc màu, bỏ trơ trọi không khai thác, tạo điều kiện thuận lợi cho biển xâm thực vào bờ là câu chuyện xảy ra ở Tha Sala của tỉnh Nakhon Si Thammarat (Thái Lan). Việt Nam đã và đang gặp tình trạng tương tự khi từ mười năm trước, những nhà môi trường đã lập một dự án về bản đồ sạt lở khu vực miền Trung bởi cấp độ biển xâm thực đất liền ngày một gia tăng đáng báo động. Ở miền Tây Nam bộ, những vùng bờ biển như Cà Mau, Trà Vinh cũng đang bị biển xâm thực từng ngày.
Mũi Cà Mau – vùng đất được đầu tư phát triển du lịch, từ năm 2000 đã xuất hiện những công trình bêtông với vốn đầu tư 9 tỉ đồng, ngân sách làm đường nội bộ 2,6 tỉ đồng và cái thấy được là những ngôi nhà bêtông mọc lên như Vọng Hải Đài, rồi con đường rộng 5m, dài 800m phục vụ du lịch… Những công trình này triệt hạ đáng kể lượng cây đước, con đường cũng biến thành đập chắn thuỷ triều khiến vùng cây đước xung quanh tàn lụi dần. Chưa kể những dự án thu hẹp rừng đước xây nhà nghỉ phục vụ du lịch. Và kết cục là khi bêtông hoá, rừng bị triệt hạ nên sóng biển lấn dần đất phù sa khiến mũi Cà Mau đang mất dần.
Theo một công bố của ông Nguyễn Long Hoai – chi cục trưởng chi cục Thuỷ lợi tỉnh Cà Mau, thì: “Tình hình sạt lở đã và đang diễn ra trên nhiều nơi ở các tuyến bờ biển của Cà Mau, và khu vực mũi Cà Mau chỉ là điển hình”. Giải pháp xử lý thì sao? Người ta loay hoay xây kè giữ đất, rồi cũng bị sóng biển cuốn trôi. Sau đó, cắm thân dừa dày đặc rồi đổ đất bên trong, cũng bị sạt lở. Tương tự như cách giải quyết vấn đề sạt lở ở Tha Sala, hàng núi tiền với những dự án xây kè chắn sóng của chính phủ, của hoàng gia, đều tan tành trước sức mạnh của biển. Ở Cà Mau người ta cũng đang đi theo lối của Thái Lan, còn người dân thì bất lực nhìn sóng biển mỗi ngày liếm dần đất mũi. Các công trình xây kè chắn sóng không mấy khả thi mà nguyên do chính được báo cáo là chủ yếu do thời tiết. Đã từng có một dự toán làm kè ước tính 90 tỉ đồng/km và mới đây nhất, vào trung tuần tháng 4.2011, một dự án thiết kế bờ kè tại mũi Cà Mau với ước tính kinh phí xây dựng khoảng 30 tỉ đồng.
|
Hành trình vòng quanh vịnh Thái Lan của phóng viên Sài Gòn Tiếp Thị qua các tỉnh Chumphon, Nakhon Si Thammarat, Phuket, Phang Nga, Ranong. Lộ trình trải qua gần 2.000 cây số với đủ loại phương tiện di chuyển bằng đường bộ, đường biển để có một cái nhìn toàn cảnh nhất, khái quát nhất về các đề tài về môi trường ở vịnh Thái Lan.
|
Nguyên do của sạt lở ở Việt Nam thường dồn cho thiên tai, tác động của con người lại ít được nhắc đến. Việc tàn phá rừng ngập mặn (Cà Mau), khai thác cát biển làm vật liệu xây dựng, lấy sa khoáng (bờ biển miền Trung, Thanh Hoá), việc xây đập thuỷ điện tại các dòng sông cũng làm giảm lượng trầm tích đổ ra biển, khiến cho năng lượng sóng giải phóng và dồn thẳng vào bờ gây sạt lở nghiêm trọng.
Ý thức từ cộng đồng
Những vấn đề môi trường gặt hái được thành công như câu chuyện dân chài Na Thab dùng đước lấn biển, người dân Chumphon dùng dự án nuôi sò móng cọp ngăn chặn việc xây dựng nhà máy sản xuất năng lượng hạt nhân, việc bảo tồn cây hành nước ở Ranong… đều có chung điểm nhấn nổi bật, đó là sự chung sức từ chính người dân địa phương. Khi đối diện với những vấn đề thực tại về môi trường gây ảnh hưởng đến cộng đồng, người dân tự đứng ra bảo vệ môi trường sống cho họ trước khi những vấn đề ấy được nhà chức trách quan tâm.
Người dân ở vùng vịnh Thái Lan không phải ai cũng hiểu biết những kiến thức sách vở về môi trường. Trước những nguy cơ xâm hại đến môi sinh, họ tự tìm cách khắc phục. Chỉ người dân mới hiểu được họ đang cần gì, muốn gì từ môi trường sống của họ. Rừng đước Na Thab từng bị tận diệt, việc lấn biển thành công hôm nay nhờ kết quả từ chính cộng đồng của làng suốt 20 năm qua. Sò móng cọp ở Chumphon từng là thực đơn khoái khẩu trong các nhà hàng địa phương, khi có dự án năng lượng hạt nhân thì người dân biết chung tay bảo tồn và nhân rộng giống sò quý hiếm để giữ an toàn cho phần đất của họ.
Việc khai thác vẻ đẹp và môi trường sống trong sạch của cây hành nước làm du lịch sinh thái ở Ranong gắn liền với việc bảo tồn cây hành nước, cũng chính người dân địa phương tự làm. Khác với kiểu khai thác du lịch một chiều, tức là chỉ khai thác, xây dựng những dịch vụ trên vùng đất có tiềm năng du lịch để thu lợi trước mắt mà quên đi ý thức bảo tồn. Hậu quả lâu dài sẽ khó khắc phục, câu chuyện mũi Cà Mau là ví dụ điển hình. Những bài học thành công từ sự góp sức của cộng đồng ở vịnh Thái Lan nghe đơn giản, nhưng không dễ áp dụng vào những vùng tương tự ở Việt Nam khi mà ý thức cộng đồng về môi trường sống của chính mình còn nhiều thụ động và hạn chế.
bài và ảnh: Lam Phong