Không gian tiếng Việt

Thận trọng với các địa danh

SGTT.VN - Đúng một năm trước, phát hiện hội Địa lý quốc gia Hoa Kỳ ghi nhầm trên bản đồ quần đảo Hoàng Sa của Việt Nam thành của nước khác, Chính phủ Việt Nam kiên quyết yêu cầu sửa, và hội đã phải đính chính. Việc đó cho thấy địa danh và tất cả những gì liên quan đến chúng cần phải được gọi, trình bày hay thể hiện một cách chính xác.

Cát Bà: “đảo” hay “quần đảo”? Ảnh: R. Manning

Tuy nhiên, trên các phương tiện truyền thông hiện nay thường có những địa danh được gọi hoặc trình bày thiếu thận trọng, có thể gây ra hậu quả đáng tiếc về mặt ngoại giao.

Không “bán” cũng không “quần”

Trong trang thời sự quốc tế của một tờ báo lớn, đã hơn một lần độc giả thấy xuất hiện thuật ngữ “bán đảo Baltic”. Thực ra Baltic là tên gọi một biển kín ở châu Âu, nên các nước tiếp giáp với biển này có thể được coi là “vùng Baltic”, chứ tuyệt nhiên không có “bán đảo” Baltic nào cả. Một bạn đọc thấy có “bán đảo Cu Ba” trên một tờ báo, đã hỏi một báo khác rằng viết như vậy đúng không, báo này đáp rằng phải là “quần đảo Cu Ba” mới đúng! Nhưng thực ra chỉ có đảo Cuba (không “bán” và cũng không “quần”) là một nước thuộc quần đảo Đại Antilles trong biển Caribbean.

Cách nay chưa lâu, báo chí đăng một loạt bài viết về đời sống và sự nghiệp của các nhà cách mạng ái quốc Việt Nam, bị thực dân Pháp lưu đày tại xứ Guyane thuộc Pháp từ thập kỷ 30 thế kỷ trước, gây xúc động sâu sắc trong đông đảo độc giả. Nhưng mọi người đã phải bối rối trước những ý kiến bình luận của một nhà sử học và vài người khác, cho rằng nơi lưu đày các nhân vật lịch sử trên là “đảo Guyane”. Những ai có kiến thức địa lý phổ thông đều biết Guyane (hay Guiana theo tiếng Anh) là một xứ thuộc lục địa Nam Mỹ, được phân chia thành ba thuộc địa của ba nước Anh, Pháp và Hà Lan, không thể tìm thấy “đảo Guyane” nào trên bản đồ thế giới!

Dư luận thế giới đang quan tâm đến sự tranh chấp lãnh thổ giữa Nga với Nhật, nên địa danh “quần đảo Kuriles” xuất hiện thường xuyên trên các phương tiện truyền thông. Mặc dù Tuổi Trẻ (và vài báo khác) đã cho đăng bản đồ chi tiết chỉ rõ đâu là quần đảo Kuriles (cũng viết là Kuril), đâu là các đảo đang tranh chấp giữa hai nước, nhưng đa số báo chí vẫn làm cho độc giả hiểu rằng Nga và Nhật đang “tranh chấp quần đảo Kuriles”! Một bài báo giật tít “Quần đảo Kuril lại nóng” trong khi trên thực tế, quần đảo Kuriles (hay Kuril) vẫn mát lạnh cả về nghĩa đen và nghĩa bóng. Bởi vì, quần đảo bao gồm một chuỗi hơn 60 hòn đảo ấy hoàn toàn thuộc chủ quyền của Liên Xô trước đây và Liên bang Nga ngày nay, được công pháp quốc tế thừa nhận; ngay cả Nhật Bản cũng không đòi quyền gì với Nga ở đây. Phần lãnh thổ mà hai nước đang tranh chấp là bốn đảo vượt khỏi giới hạn quần đảo Kuriles, được Nga gọi là “các đảo Nam Kuriles” (có chữ “Nam”), còn Nhật gọi là “lãnh thổ phía Bắc” vì chúng tiếp cận với đảo Hokkaido của nước này. Nhận thức sai, diễn đạt sai có thể dẫn đến những hậu quả tai hại trong quan hệ quốc tế.

Ở nước ta cũng có một địa danh khi thì được gọi là “đảo Cát Bà”, lúc lại “quần đảo Cát Bà” khiến độc giả không biết gọi thế nào là đúng!

Nói tắt dễ mích lòng

Triều Tiên (tức “Korea” theo tiếng Anh) là một bán đảo lớn đã trở thành một quốc gia lâu đời ở Đông Á. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, nước này bị chia cắt thành hai miền Nam – Bắc với hai nhà nước khác nhau: CHDCND Triều Tiên (tức Bắc Triều Tiên) và Cộng hoà Triều Tiên, còn gọi là Đại Hàn dân quốc hay Hàn Quốc (tức Nam Triều Tiên). Người Nam Triều Tiên thích gọi nước mình là Hàn Quốc, nên tên này được Việt Nam chính thức sử dụng trong các văn kiện chính trị và trên các phương tiện truyền thông. Nhưng lâu dần, người ta dường như đã quên mất rằng Hàn Quốc chính là Nam Triều Tiên, và lại cảm thấy viết tên chính thức của Bắc Triều Tiên như trên là quá dài. Thế là giờ đây, nhiều báo chí và một số hãng truyền thông Việt Nam cắt bớt đoạn viết tắt dài dòng trên, để nhà nước ở miền Bắc được gọi một cách đơn giản là “Triều Tiên”. Trên các trang thời sự quốc tế thường đọc thấy: “Triều Tiên bất ngờ nã pháo, Hàn Quốc báo động quân đội”, “quá trình chuyển giao quyền lực tại Triều Tiên”, “Triều Tiên phản đối tập trận chung Mỹ – Hàn”, “Triều Tiên kêu gọi cải thiện quan hệ liên Triều”…

Đối với chính phủ miền Bắc, tên gọi này đã mặc nhiên trao cho họ toàn bộ nước Triều Tiên. Còn người miền Nam sẽ phải hối tiếc, chỉ vì thích tên “Hàn Quốc” mà họ đã bị mất một nửa Triều Tiên mà mình vẫn đang sở hữu! Rất may là nhân dân ở xứ sở nhân sâm và món kim chi không gọi tên Bắc Triều Tiên ngắn gọn như báo chí Việt Nam và không tranh chấp về tên nước!

TS Lê Vinh Quốc