Không gian tiếng Việt

Nghĩ một đằng, nghĩa một nẻo

SGTT.VN - Ngôn từ thường bộc lộ quan điểm của người viết. Nếu không lưu ý tới ngôn từ, ai cũng có thể viết ra những câu sai, những câu vô nghĩa, thậm chí trái ngược với ý nghĩ, quan điểm của mình.

Biết, vẫn có thể viết sai

Có những điều đương nhiên là biết nhưng chúng ta vẫn có thể viết sai, dù chỉ viết một câu ngắn. Ví dụ: “Mới vào bộ đội, chúng ta thường được nghe cán bộ phổ biến: chiến sĩ trai phải cắt tóc ngắn; chiến sĩ gái thì cuộn, tết tóc lên cao, râu phải cạo nhẵn”. Ai chả biết nữ thường không có râu, sao lại viết “chiến sĩ gái (…) râu phải cạo nhẵn”? Khách quan mà xét, có lẽ chính tác giả câu này khi đọc lại cũng phải bật cười và thanh minh rằng: “Tôi vô ý quá, không định viết thế!” Vậy tại sao lại viết ra câu đó?

Đây là hiện tượng do không tập trung tư tưởng nên rối trong tư duy. Tư thế tác phong người lính được xem xét ở các phương diện đầu, tóc, quần áo, giày dép, đi đứng… Trong các đơn vị thường có cả nam lẫn nữ, nên ở từng phương diện cần cụ thể hoá cho từng giới. Nếu đãng trí sẽ sinh rối. Lần lượt xét riêng nam rồi nữ thì câu trên chỉ cần đổi lại trật tự: “… chiến sĩ trai phải cắt tóc ngắn; râu phải cạo nhẵn. Chiến sĩ gái thì cuộn, tết tóc lên cao”. Còn muốn giữ nguyên trật tự đó thì tách phần cuối thành một câu khác: “…chiến sĩ trai phải cắt tóc ngắn; chiến sĩ gái thì cuộn, tết tóc lên cao. Râu phải cạo nhẵn”. Cạo râu là chuyện của nam giới nên không ai còn hiểu câu cuối liên quan đến nữ.

Viết không sai nhưng không thích hợp

Sau đây là một câu khó hiểu: “Ai thực sự là cha ruột của người cha ra đời ngoài giá thú của hắn?”. Câu này không sai nhưng khó hiểu vì người Việt chỉ nói “đứa con ngoài giá thú”, không ai nói “người cha ngoài giá thú”. Để sửa, nên tách câu trên thành hai: “Cha hắn là một đứa con ngoài giá thú. (Nhưng) ai thực sự là cha ruột của cha hắn?”

Ngôn từ thường bộc lộ quan điểm của người viết, không chú ý tới cách diễn đạt chúng ta có thể viết những câu tuy không sai nhưng ngược với ý định của mình. Thậm chí chỉ cần thay đổi, thêm bớt một từ, một dấu câu có thể làm nội dung khác hẳn đi, đang chê biến thành khen hoặc ngược lại (đã đề cập trong bài Đúng, sai: ranh giới mong manh, Sài Gòn Tiếp Thị 22.11.2010).

Có những câu mà cấu trúc của chúng bộc lộ rõ ý nghĩ, quan điểm của người viết, người nói dù họ có muốn hay không. Ví dụ một: về vụ Năm Cam, trong cuộc gặp các nhà báo ngày 4.3.2002, trả lời câu hỏi “… thời gian tới, lãnh đạo bộ Công an chỉ đạo tiếp tục làm rõ xử lý một số cán bộ cao cấp hơn trong ngành…?”, trung tướng Nguyễn Việt Thành đáp: “… Xin thông báo thêm với các nhà báo không chỉ cán bộ, nhân dân mà lãnh đạo Thành uỷ TP.HCM cũng rất quan tâm đến việc xử lý nội bộ”. Phần cuối câu trên có thể hiểu thành cán bộ, nhân dân quan tâm đến việc xử lý nội bộ hơn lãnh đạo Thành uỷ TP.HCM. Vì sao? Cấu trúc “Không chỉ A mà B cũng…” cho biết quan điểm người nói là “A thì hơn B” trong vấn đề được xem xét. Nếu quan tâm như nhau thì dùng từ “và”: “Cán bộ, nhân dân và lãnh đạo Thành uỷ TP.HCM đều rất quan tâm đến việc xử lý nội bộ”. Ví dụ hai: Mẹ: “Thằng đó đẹp trai nhưng nghèo lắm con ơi!” Con gái: “Anh ấy nghèo nhưng đẹp trai má à”. Hai mẹ con không khác nhau khi nhận xét về đặc điểm của người thanh niên nọ, nhưng trật tự của những đặc điểm này được sắp xếp khác nhau khiến quan điểm của hai mẹ con về anh ta hoàn toàn khác nhau.

Viết xong phải đọc lại

Trên phim ảnh cũng như trong thực tế, không ít trường hợp viết xong lại vò vất đi và viết lại, rồi lại vò vất đi… Người viết không hài lòng với nội dung cũng như cách diễn đạt, không viết được những điều cần nói nhưng lại viết những điều không nên nói. Đấy là những câu không sai, nhưng không thích hợp với tình huống, với hoàn cảnh…

Đứng riêng một câu có thể không sai. Nhưng trong một hoàn cảnh ngôn ngữ cụ thể, nó có thể trở thành không chuẩn. Trong hồi ký mà viết “Tối nay, theo đúng hẹn tôi mang bộ ảnh phong cảnh đất nước đến giới thiệu để cụ xem” là không chuẩn. Sự việc trong hồi ký là những điều đã xảy ra. Vậy cần viết: “Tối ấy, theo đúng hẹn…”

Có thể viết những câu gây hiểu lầm, như: “Không gian của lão nhà văn Từ Ngọc độc một phòng …” trong một bài viết mang tựa đề Một người đáng chiêm ngưỡng. Nhưng sao lại gọi là “lão” để gây ra ý nghĩa xem thường như cách gọi “lão thầy bói”, “lão ăn mày”? Tác giả muốn viết “nhà văn già” nhưng lại dùng trật tự Hán Việt “lão nhà văn” nên sinh rối. Lẽ ra nên viết đơn giản “nhà văn lão thành Từ Ngọc”.

Có thể bạn không ngụ ý gì, nhưng những câu mơ hồ cũng có thể gây ra những cách hiểu ngược với ý của người viết: “(…) thái độ quyết tâm cao chống tệ nạn buôn lậu của chính phủ”. Sao lại viết “tệ nạn buôn lậu của chính phủ”? Cần sửa lại trật tự: “thái độ quyết tâm cao của chính phủ chống tệ nạn buôn lậu”.

Như vậy, muốn diễn đạt đúng ý nghĩ của mình, bên cạnh việc dùng thận trọng những câu có thể gây ra hàm ý, cần tránh viết những câu mơ hồ, những câu có nhiều cách hiểu. Để tránh viết những lỗi ngớ ngẩn không đáng có, không gì tốt hơn là mỗi khi viết xong chúng ta đọc lại bài đã viết. Đọc to và đọc bằng con mắt của người khác.

Trong bài nói về “cách viết”, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Viết rồi thì phải đọc đi đọc lại. Thấy cái gì thừa, chữ nào thừa thì bỏ bớt đi. Đọc đi đọc lại bốn năm lần đã đủ chưa? Chưa đủ. Đọc đi đọc lại, sửa đi sửa lại… Viết gì cũng thế”.

GS. TS Nguyễn Đức Dân - Minh hoạ: Hồng Nguyên