Không gian tiếng Việt

Viết tên riêng nước ngoài thế nào?

LTS. Theo cách gọi tên riêng nước ngoài trên các phương tiện thông tin đại chúng hiện nay thì nước Nga có đến bốn thủ đô, nước Mỹ có đến ba tên chính thức! Tình trạng này kéo dài khá lâu, nhưng đến nay vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt bằng một quy chuẩn thống nhất trong viết và phiên âm tên nước ngoài.

Trong bài viết dưới đây, nhà ngôn ngữ học Nguyễn Đức Dân đề ra những nguyên tắc chung nhất cho bản quy tắc thống nhất ấy.

Từ nhu cầu giao tiếp, đọc văn bản của những dân tộc khác, xuất hiện nhu cầu chuyển tự tiếng nước ngoài. Ảnh: một trường quốc tế tại TP.HCM. Ảnh: L.H.T

Trên thế giới hiện có khoảng 50 bảng chữ cái khác nhau. Có hệ chữ viết ghi âm, có hệ ghi ý. Mỗi dân tộc ghi tên riêng theo hệ chữ viết của mình. Trong quá trình giao tiếp, chúng ta có nhu cầu đọc văn bản của những dân tộc khác, ấy thế là có nhu cầu phiên âm thứ tiếng này sang thứ tiếng khác hoặc chuyển tự chữ viết này sang chữ viết khác.

Tên riêng nước ngoài nhập vào tiếng Việt thế nào?

Trước hết qua tiếng Trung Quốc, sau đó là tiếng Pháp và nay là tiếng Anh. Chịu tác động của những quy luật ngôn ngữ, những tên riêng này thay đổi dần.

Nhập qua tiếng Trung Quốc, chúng ta có những tên được viết có dấu nối: Nước Anh-Cát-Lợi, Úc-Đại-Lợi, Ý-Đại-Lợi… Rồi những tên thành phố, tên người: Ba-Lê, Luân-Đôn, Bắc-Kinh… Sau đó những dấu nối được bỏ đi.
Chịu ảnh hưởng của tiếng Pháp, tiếng Anh, nhiều tên được chuyển lại theo cách đọc Pháp, rồi cách đọc Anh: Ái Nhĩ Lan → Iếc-lăng → Ai len, Mễ Tây Cơ → Mếch-xích, Hung Gia Lợi → Hung ga ri… Ba Lê → Pa ri, Hoa Thịnh Đốn→ Oa sinh tơn, Hương Cảng → Hồng Kông,…

Tên riêng được hình thành theo cách phiên âm (khá tuỳ ý): Béc-na Sô, Sếch-xpia, Giơ-ne-vơ…

Do nguyên lý tiết kiệm trong ngôn ngữ, nhiều tên riêng tự động được rút gọn thành những tên rất Việt: Anh Cát Lợi → Anh, Úc Đại Lợi → Úc, A Mỹ Lợi Gia →Mỹ… Quá trình này vẫn đang xảy ra: báo chí thường viết “HLV người Bồ Calisto”.

Có vài tên gọi trở lại nguyên gốc một cách không thoả đáng: Ý → Italia; Úc→ Australia.

Các nguyên tắc viết tên riêng nước ngoài

Tên riêng cốt để phân biệt người này với người khác, địa danh này với địa danh khác, nước này với nước khác. Nên nguyên tắc đầu tiên của việc viết tên riêng là phải viết đúng theo mặt chữ như nó vốn có.

Mỗi ngôn ngữ đều có những đặc trưng ngữ âm riêng, có bảng chữ cái riêng nên có những hiện tượng ngữ âm và chính tả trong thứ tiếng này lại không có âm và chữ viết tương đương trong thứ tiếng khác. Hơn nữa, do năng lực thẩm âm mỗi người mỗi khác, tất yếu xảy ra hiện tượng mỗi người phiên âm một kiểu và phiên âm không luôn luôn đạt được âm giống hệt âm gốc. Và chúng ta không hy vọng có được sách công cụ tra cứu chuẩn khi phiên âm tiếng nước ngoài sang tiếng Việt.

Ví dụ 1: Tiếng Việt có thanh điệu nên khi phiên âm liền xảy ra những cách phiên khác nhau liên quan tới thanh điệu. Những âm cuối là âm khép -p, -t , -k (­-c, -ch) tạo ra vần “trắc”. Vần này với thanh sắc vẫn phải bỏ dấu sắc (quan điểm của sách giáo khoa vật lý), nhưng cũng có thể theo quan điểm của sách giáo khoa hoá học và sinh học không có dấu sắc thì vẫn là thanh sắc (axit, cacbonat, gluxit, lipit).

Ví dụ 2: Bảng chữ cái tiếng Việt không có các chữ F, J, W, Z. Vậy là gặp rắc rối khi phiên các từ bắt đầu bằng những chữ cái đó, nhất là khi những chữ đầu này thành những đơn vị đo lường: J, W, F (chữ đầu của các nhà vật lý J.P. Joule, J. Watt, M. Faraday, G. Fahrenheit). Nói “đơn vị của công là Giun” nhưng bắt buộc viết “đơn vị của công là J”. Nói “công suất bóng đèn này là 45 oát”, nhưng bắt buộc viết “công suất bóng đèn này là 45W”. Có nghĩa là không thể phiên âm Joule, Watt mà phải viết theo nguyên dạng.

Hệ quả tất yếu là nhiều khi đọc các từ phiên âm khó mà tái hiện được chữ gốc. Khi đọc Noóc-mân Mây-lơ, Uy-li-am Phôn-cnơ… mấy bạn có thể tái hiện ngay tên gốc các nhà văn này? (Norman Miller, William Faulkner…). Tên thủ đô nước Nga là Mockba, một từ khá dễ phiên âm cũng được người Anh phiên thành Moscow, người Pháp phiên thành Moscou, người Trung Hoa lại phiên theo cách riêng và được người Việt đọc theo âm Hán Việt thành Mạc Tư Khoa. Thủ đô Nga còn được viết theo cách đọc Nga thành Mát-xcơ-va. Thử hỏi, những cách viết Moscow, Moscou, Mạc Tư Khoa, Mát-xcơ-va (thậm chí còn được viết là Mát-xì-cơ-va) đâu có được người Anh, người Pháp, người Việt đọc đúng như âm Nga của từ Mockba? Vì vậy, không nên phiên âm mà nên chuyển tự. Các nhà ngôn ngữ học trên thế giới đã xây dựng những quy tắc chuyển tự từ hệ chữ viết này sang hệ chữ viết khác, trong đó có chuyển chữ Nga sang chữ Latinh. Theo đó Mockba, ПУШКИН… được chuyển thành Moskva, Pushkin…

Tóm lại: những nước theo hệ chữ Latinh thì tên riêng được giữ nguyên dạng; với những nước có hệ chữ không phải Latinh, họ phiên tên riêng sang chữ Latinh thế nào thì chúng ta theo đúng như vậy. Ví dụ: người Hàn viết Seoul thì ta cũng viết Seoul chứ không gọi là Hán Thành; người Ấn viết Mumbai (còn gọi là Bombay) thì ta cũng viết vậy. Ta cũng theo người Nhật gọi Tokyo chứ không gọi Đông Kinh nữa.

Một nguyên tắc khác nữa là tôn trọng những tên gọi truyền thống, quen thuộc – có từ trước 1945 và nay vẫn dùng – nhất là những tên gọi phù hợp với nguyên lý tiết kiệm trong ngôn ngữ. Những tên riêng gốc Hán đã vào tiếng Việt lâu đời thì giữ nguyên: Pháp, Anh, Đức, Nhật, Bỉ, Ý…; Luân Đôn, Bắc Kinh, Hồng Kông…

Cuối cùng, phải tôn trọng cách viết của một quốc gia về tên riêng của họ. Chẳng hạn, về nước Mỹ, Đại sứ quán Mỹ sử dụng hai cách viết Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (quốc gia có nhiều chủng tộc), nhưng Hiệp chủng quốc Hoa Kỳ là tên xuất hiện trên trang web (ngày 23.6.2010) của tổng lãnh sự quán Hoa Kỳ ở TP.HCM. Chúng ta chấp nhận cả ba cách viết đó.

Các nhà tin học dễ dàng viết một phần mềm cho phép nhận diện được một tên riêng qua những biến thể khác nhau của nó.

GS.TS Nguyễn Đức Dân