Hiền tài trong vận nước

Vị bác sĩ và thanh kiếm mạ vàng

SGTT.VN - Ngay sau khi vào Đông Dương, quân đội Nhật Bản đã nhận thức một nhiệm vụ quan trọng: bằng mọi cách, phải nắm cho được giới thanh niên. Nên khi thành lập chính phủ Trần Trọng Kim, Nhật mong muốn có được một đoàn thể thanh niên hùng mạnh làm hậu thuẫn. Vì lẽ đó, lực lượng Thanh niên tiền phong ở Nam kỳ và Thanh niên tiền tuyến ở miền Trung ra đời. Nhưng cũng chính lực lượng thanh niên này góp phần quan trọng làm nên cuộc Cách mạng tháng tám ở Sài Gòn…

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch (thứ hai từ phải) – từ bỏ vinh hoa phú quý, vào chiến khu, tham gia kháng chiến chống Pháp. Ảnh: TL

Lực lượng thanh niên hùng mạnh năm ấy gắn liền với bác sĩ Phạm Ngọc Thạch – một thần tượng của tuổi trẻ trí thức Sài Gòn thời đó – bác sĩ học ở Pháp về, có vợ đầm, giàu có. Ông giao thiệp rộng, từng chữa cho Ida – một quan chức cao cấp chính quyền Nhật phụ trách thanh niên và thể thao khỏi căn bệnh nan y. Từ đó, tình bạn giữa Ida và bác sĩ Phạm Ngọc Thạch được thiết lập.

Tình thân giữa hai ông chồng khiến vợ Ida – bà Kimoura và vợ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch – bà Marie Louise cũng trở nên thân thiết. Vì lẽ đó, khi nghe bác sĩ Phạm Ngọc Thạch gợi ý mong được tham gia chính phủ Trần Trọng Kim, tổng lãnh sự Ida vô cùng phấn khởi, gặp thống đốc Minoda báo cáo tình hình, không tiếc lời ca ngợi Phạm Ngọc Thạch. Sau hội kiến, thống đốc Minoda bổ nhiệm bác sĩ Phạm Ngọc Thạch làm thủ lĩnh Thanh niên tiền phong mà không ngờ rằng chính bác sĩ Phạm Ngọc Thạch cùng một số trí thức lớn thời ấy muốn tương kế tựu kế, tranh thủ lực lượng và thời cơ để giành độc lập cho đất nước.

Khi trao “thanh kiếm lệnh” cho bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, là chính Minoda đã trao cơ hội ngàn vàng cho cách mạng. Sau này, giáo sư Trần Văn Giàu đã xác nhận mối quan hệ của ông – lúc ấy là bí thư Xứ uỷ Nam kỳ – với Phạm Ngọc Thạch trước Cách mạng tháng tám: “Thạch là con một ông quan nhỏ của triều đình Huế, mẹ thuộc hoàng tộc; đã đi học ở Pháp, đậu bác sĩ, cưới vợ đầm; không làm việc cho nhà nước; mở bệnh viện tư, đắt khách, thu nhập cao; làm thầy thuốc gia đình triệu phú Hui Bôn Hoả với lương tháng 2.000 đồng (cao hơn lương bất kỳ ông đốc phủ sứ nào). Có thừa tiền để mua mấy trăm hecta ruộng ở Đồng Tháp Mười và 80ha càphê ở gần Đà Lạt. Nghe có “ớn” không!” Prigorni nói: “Vậy mà nó tiến bộ lắm đó mày à, nó cảm tình cách mạng, nó cảm tình cộng sản nữa, đâu từ dạo nó còn ở Paris kia (…) Thạch là một người chân chất, dễ thương, giao thiệp rộng, quen biết nhiều nhân vật thuộc các tầng lớp trên Việt, Pháp, Nhật. Cho nên anh có thể giới thiệu những người tốt cho bọn tôi bắt mối và những người không tốt cho bọn tôi dè chừng. Bản thân anh và với anh là các đồng chí bác sĩ Nguyễn Văn Thủ, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát, sinh viên “xếp bút nghiên” Huỳnh Văn Tiểng đã vận động được nhiều trí thức “bự”, từ đốc phủ Chương tới nhà kinh doanh nấu sắt đúc thép Kha Vạng Cân, từ nhà bác học Nguyễn Văn Hưởng đến ông giám đốc ngân hàng Văn Vĩ, chưa kể giáo sư khắc khổ Phạm Thiều”.

Và “kết quả” ngoài sức mong đợi của bí thư Xứ uỷ, khi chính thống đốc Nam kỳ bất ngờ yêu cầu Phạm Ngọc Thạch đứng ra tập họp thanh niên; giống như ở miền Trung, Minoda nhờ luật sư Phan Anh lập Thanh niên tiền tuyến. Chỉ trong vòng ba tháng, số đoàn viên thanh niên ở Sài Gòn lên đến 80.000 và hơn 1,2 triệu ở Nam kỳ. Hoạt động Thanh niên tiền phong vô cùng hiệu quả, như đánh giá của bí thư Xứ uỷ: “Thanh niên tiền phong tổ chức chặt chẽ, có đội ngũ hẳn hoi, làm việc cứu đói miền Bắc, lo việc chống dịch tả trong Nam, săn sóc nạn nhân các cuộc oanh tạc của Mỹ ở Sài Gòn, tuyên truyền cổ động cho các cuộc đấu tranh giành tự do. Chưa bao giờ có một tổ chức (do Đảng lãnh đạo) lớn như thế, hoạt động sôi nổi như vậy…”. Lực lượng cách mạng đã bừng bừng, chỉ còn chờ thời cơ…

Gia đình bác sĩ Phạm Ngọc Thạch trong chiến khu. Ảnh: TL

Tin chiến sự thế giới bay về Đông Dương dồn dập. Ngày 30.4.1945, Hitler tự sát vì bại trận. Ngày 12.8.1945, Nhật đầu hàng và một tuần sau, Nhật hoàng ra lệnh cho các lực lượng chiếm đóng ở Đông Nam Á hạ súng. Ngày 15.8.1945, tướng Terauchi – tổng chỉ huy lực lượng Nam Thái Bình Dương Nhật Bản ở Sài Gòn mời đại diện lãnh đạo Thanh niên tiền phong đến tổng hành dinh của ông ta. Hồi ấy, tổng hành dinh của quân đội Nhật đóng ở nhà chú Hoả, đầu đường Armand Rousseau (nay là đường Hùng Vương). Ở toà nhà này, tối hôm ấy đã diễn ra một cuộc gặp gỡ lịch sử.

Khác với vẻ quyền uy ngất trời thường ngày, tướng Terauchi lau nước mắt, báo tin Nhật hoàng đã tuyên bố đầu hàng đồng minh vô điều kiện, rồi nói: “Hôm nay, tôi mời hai đại diện Thanh niên tiền phong đến thương lượng, vì tôi biết rất rõ, phía sau các ông là những người cộng sản… Từ sự kỳ vọng của thống đốc Minoda, các ông đã lớn mạnh đến không ngờ, đã đi những bước quá xa. Đây chính là lực lượng nắm thực quyền ở Sài Gòn và Nam kỳ. Thật khó khăn để tôi phải thừa nhận một sự thật đau đớn, rằng Nhật đã bại trận. Quân đồng minh sắp vào Đông Dương, sẽ trả thù chúng tôi không chùn tay. Cuộc tắm máu tàn khốc chắc chắn sẽ diễn ra. Các ông có cách nào giúp chúng tôi…” Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch hiểu sức nặng của 85.000 quân Nhật ở Sài Gòn đang cần được tiếp tế, giải giáp hồi hương và một số sĩ quan cần được trốn thoát khỏi sự trừng trị của quân đồng minh đang đè lên đôi vai của viên tướng bại trận. Đáp lại bằng một tinh thần thượng võ, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch nói: “Chúng tôi sẵn sàng giúp đỡ những người thất thế trong khả năng của mình. Chúng tôi có thể giúp các ông trốn vào rừng núi hiểm trở và đảm bảo tiếp tế đầy đủ… Chúng tôi chỉ yêu cầu quân đội Nhật hai điều thôi. Một là không được can thiệp vào công cuộc giành độc lập của chúng tôi. Hai là các ông giao vũ khí cho chúng tôi, thay vì để cho quân đội Anh – Ấn giải giáp”.

Sau phút bàn bạc, tư lệnh quân đội Nhật Terauchi đồng ý giao số vũ khí tịch thu của Pháp cho thủ lĩnh Thanh niên tiền phong, rồi trao thanh kiếm mạ vàng dài sáu tấc và một khẩu súng ốp cẩm thạch cho Phạm Ngọc Thạch: “Để ghi dấu cuộc gặp gỡ hôm nay, tôi xin tặng bác sĩ thanh kiếm và khẩu súng này làm kỷ niệm. Đây là truyền thống võ sĩ đạo của tổ phụ tôi để lại!”

Và thời cơ ngàn năm có một đã đến. Ngày 25.8.1945, hưởng ứng lời kêu gọi của Xứ uỷ, bà con từ các vùng ngoại thành kéo về Sài Gòn biểu tình đông nghẹt các con đường. Khẩu hiệu “Độc lập hay là chết!” được viết đủ ba thứ tiếng Việt, Anh, Pháp treo đầy đường, khắp phố… Thật là một cuộc cách mạng kỳ diệu, lạ lùng. Nếu ngày ấy, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch không khôn ngoan, mềm dẻo tranh thủ sự trung lập của quân Nhật, thì với 85.000 quân Thiên hoàng ở Sài Gòn, với số vũ khí có được trong tay, trong sự cùng đường, phẫn uất vì bại trận, rất có thể đội quân ấy sẽ kháng cự, sẽ xả súng bắn vào đoàn người biểu tình. Và chắc chắn, đó sẽ là cuộc tắm máu tàn khốc của lịch sử.

Năm tháng trôi qua, thanh kiếm mạ vàng và khẩu súng ốp cẩm thạch của tư lệnh quân đội Nhật hoàng tặng cho Phạm Ngọc Thạch giờ ở nơi đâu, không bảo tàng nào còn lưu giữ. Nhưng không vì thế mà quyền lực của Phạm Ngọc Thạch mất đi. Đó là quyền lực có sức lan toả mãnh liệt từ lòng ái quốc, tài năng, lòng trong sáng, nhiệt tình của ông dành cho cuộc đời đến hơi thở cuối cùng.

Trầm Hương