Mối quan tâm không chia tầng lớp

>> Câu chuyện người tiêu dùng trung lưu

SGTT.VN - Một người bạn đang học tiến sĩ ở Mỹ, sau khi từ Việt Nam trở lại Mỹ mùa xuân năm nay, đã kể rằng cô cảm thấy lạc lõng trong một buổi tụ tập của những trí thức Việt Nam đang làm việc tại Mỹ, trong đó có cả nhà toán học hàng đầu thế giới. “Hầu hết mọi người đều đã xa Việt Nam cả nửa cuộc sống của họ. Về Việt Nam, thấy mọi người mưu sinh vất vả, mới thấy những mối quan tâm rất “cao cấp” của họ không thích đáng”.

Tầng lớp trung lưu quan tâm khá nhiều về những vấn đề như tiêu dùng, sức khỏe.

Quan tâm cao cấp như thế nào? Các vấn đề dân chủ, đạo đức xã hội, những đề tài mà người trí thức có học vị, cuộc sống thành đạt bắt đầu quan tâm nhiều hơn và thảo luận với nhau trên các diễn đàn internet và các câu chuyện phòng trà. Câu chuyện trên đặt ra câu hỏi: có thực sự là mối quan tâm cũng có tầng lớp, giai cấp không? Và nếu như vậy, mối quan tâm của tầng lớp trung lưu đang lớn mạnh ở Việt Nam hiện nay là gì?

Ở những đất nước kinh tế phát triển như châu Âu, Mỹ, Nhật… tầng lớp trung lưu được coi là nền tảng chính của xã hội. Vấn đề định nghĩa cũng còn gây nhiều tranh cãi, nhưng theo từ điển bách khoa nhân dân Wikipedia, lớp trung lưu ở Mỹ chiếm từ 25 – 66% tổng hộ gia đình ở Mỹ. Trung lưu được coi là những người có học thức – có bằng đại học là một trong những tiêu chí chính để xác định địa vị trung lưu của Mỹ. Trung lưu là tầng lớp tạo ra những xu hướng xã hội lớn nhất, đóng thuế nhiều nhất và cũng là khu vực cử tri quan trọng nhất. Người trung lưu tham gia tích cực vào các hoạt động tạo nên xã hội dân sự, một nền tảng xã hội được hình thành từ các hoạt động tự nguyện tập thể.

Nếu chỉ nhìn vào những báo cáo bề mặt về tầng lớp trung lưu hiện nay, được coi như nền tảng chính của một xã hội tiêu thụ đang hình thành, thì mối quan tâm của tầng lớp trung lưu vẫn chủ yếu tập trung vào vật chất. Hưởng thụ, mua sắm, hàng hiệu, xe hơi, du lịch… là những từ ngữ chính được sử dụng để miêu tả tầng lớp này. Ít có số liệu, nghiên cứu về học vấn, về văn hoá, những quan tâm về chính trị, nghệ thuật. Thực sự mối quan tâm của người trung lưu chỉ đơn thuần dừng ở các giá trị vật chất, hay những giá trị khác, các từ ngữ khác như chính trị, vẫn được coi là một điều cấm kỵ đến mức không ai muốn nhắc đến? Đây là một điều mà những người làm báo chưa giải mã được. Cách đây ít lâu, khi một phóng viên của tờ Los Angeles Times đề nghị giới thiệu một số nhà xã hội học có uy tín ở Việt Nam để bình luận về những xu hướng mới của xã hội Việt Nam, vì không tìm được ai, người viết bài này đã phải trả lời: “Xã hội thay đổi quá nhanh chóng khiến các nhà xã hội học không bắt kịp”.

Ít nhất, các kết quả điều tra người tiêu dùng hiện có cho thấy mối quan tâm ưu tiên hàng đầu của các gia đình Việt Nam, trung lưu cũng như thu nhập thấp, là giáo dục cho con cái và vấn đề sức khoẻ. Ngay cả khi các mối quan tâm vật chất, “cơm áo gạo tiền” hay “xe hơi, nhà lầu” vẫn đang thống trị các khu vực thu nhập trong xã hội, cũng không có nghĩa là người dân Việt Nam không có những mối quan tâm khác, có thể coi là “cao cấp” hơn. Vấn đề “đạo đức xã hội” khó có thể coi là xa xỉ, nếu mỗi gia đình vẫn quan tâm gìn giữ các giá trị gia đình căn bản, vốn là gốc rễ của người Việt Nam, như kính trên nhường dưới trong gia đình, giúp đỡ hàng xóm láng giềng trong cư xử với người xung quanh. Chúng ta có quyền hy vọng, là người trung lưu có những quan tâm ít vật chất hơn, như thái độ hành xử công cộng, biết xếp hàng, không chen lấn là một ví dụ.

Cuộc biến đổi kinh tế trong hơn mười năm qua đã và đang nhanh chóng tạo nên một tầng lớp nhà giàu mới. Nền tảng văn hoá của mỗi cá nhân cũng như toàn xã hội có thể mất nhiều thời gian lâu hơn để xây dựng. Đến khi nào chúng ta không còn phân chia “mối quan tâm” giống như cách phân chia các tầng lớp thu nhập trong xã hội nữa?

L.A