Sự kém cỏi của thị trường nợ

SGTT.VN - Từ vụ Vinashin tái cơ cấu, một khiếm khuyết đã nổi lên đậm hơn: thị trường nợ Việt Nam chỉ có bán mà không có mua. Chính phủ chỉ phát hành trái phiếu, những tờ giấy ghi nợ, nhưng không chủ động mua lại những khoản nợ ấy khi giá của trái phiếu giảm. Và hoàn toàn thiếu một đội ngũ chuyên viên am hiểu thị trường và nghiệp vụ trên thị trường này...

>> Cần chuyên gia xử lý bom nợ nổ chậm

Năm 2008, khi khủng hoảng tài chính xuất phát từ Mỹ lan rộng toàn cầu, các tập đoàn tài chính bán tháo tài sản ở các thị trường châu Á để lo chống bão, thì Chính phủ Việt Nam đã có cơ hội để giảm khoản nợ trái phiếu 750 triệu huy động cho Vinashin vay xuống còn một nửa. Các loại trái phiếu chính phủ Việt Nam lúc bấy giờ bán với giá chiết khấu còn rất thấp, thậm chí xuống đến dưới 50%. Nhưng Chính phủ không chỉ ngồi yên, không tìm cách mua lại khoản nợ rẻ trời cho này, mà còn “ngăn sông cấm chợ”, không cho các nhà đầu tư trong nước mua.

Có bán có mua, đó là những hoạt động căn bản của thị trường, mà thị trường nợ cũng không phải là một ngoại lệ. Nhưng hiện nay thị trường nợ Việt Nam hoàn toàn chưa phát triển và chỉ có một chiều: Chính phủ chỉ phát hành trái phiếu, những tờ giấy ghi nợ, nhưng không chủ động mua lại những khoản nợ ấy khi giá của trái phiếu giảm. Mua lại nợ ở đây, thực chất là trả nợ trước thời hạn, nhưng với giá thấp như giá trái phiếu ngoại tệ của Chính phủ vào năm 2008, thì khoản nợ đã vơi đi một nửa.

Câu chuyện năm 2008 vẫn được một số nhà đầu tư trong nước nhắc lại trong sự nuối tiếc. Khủng hoảng tài chính xảy ra, nhưng năm 2008 là một năm bội thu với một số ngân hàng và tổ chức tài chính trong nước, vì đã mua được trái phiếu chính phủ, trái phiếu do Chính phủ bảo lãnh… với giá thấp từ các ngân hàng, tổ chức tài chính nước ngoài. Đa số các trái phiếu mua lại là trái phiếu phát hành bằng tiền đồng Việt Nam. Riêng những khoản trái phiếu ngoại tệ – khoản 750 triệu đôla Mỹ mà Chính phủ đã phát hành năm 2005 cho Vinashin vay, thì lúc bấy giờ giá cũng giảm mạnh mà Chính phủ không mua lại; các nhà đầu tư trong nước không mua được, vì đây là khoản quy định phát hành ra nước ngoài – mua là phải chuyển ngoại tệ ra nước ngoài, trái với quy định về quản lý ngoại hối. Một số nhà đầu tư đã xin cơ chế mua “thí điểm” được một số trái phiếu này, nhưng cũng chỉ được mua bằng với số vốn điều lệ doanh nghiệp.

Những cơ hội như kể ở trên không nhiều, nhưng nó cho thấy một khiếm khuyết lớn của thị trường nợ Việt Nam. Trong khi nền kinh tế đang phát triển mạnh với nhiều công cụ vốn khác nhau, Chính phủ trong những năm qua tăng cường huy động vốn qua kênh phát hành trái phiếu, thì thị trường nợ vẫn rất kém phát triển. Nói như một chuyên gia trong lĩnh vực tài chính: “Thị trường nợ đi một chiều, chưa phát triển, không có chuyên gia, có khả năng Chính phủ không biết phải làm gì, hoặc thực ra là không ai dám làm gì”.

Việt Nam đang ở trong giai đoạn đầu của phát triển kinh tế, nền kinh tế khát vốn và liên tục phải tìm cách để huy động vốn. Không chỉ dựa vào vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) từ các quốc gia khác, Chính phủ phải vay tiền nước ngoài bằng việc phát hành trái phiếu. Doanh nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp nhà nước lớn, cũng có xu hướng phát hành trái phiếu nhiều hơn. Mặc dù vậy, quy mô của thị trường trái phiếu vẫn còn rất nhỏ trong tương quan với thị trường vốn hiện nay. Đa số doanh nghiệp vẫn tìm đến các khoản vay thương mại của ngân hàng cho nguồn vốn đầu tư, kinh doanh của mình. Tổng quy mô vốn vay thương mại trên thị trường khoảng bằng 100% GDP. Giá trị thị trường chứng khoán theo thống kê mới nhất của uỷ ban Chứng khoán bằng gần 40% GDP. Trong khi đó, tổng giá trị thị trường trái phiếu trong nước chỉ bằng khoảng 10% GDP.

Chính phủ gần như không có các chuyên gia am hiểu thị trường nợ và các nghiệp vụ trên thị trường nợ, đây là một nhận xét của ông Lê Trọng Nhi, một chuyên viên tài chính có kinh nghiệm giao dịch, đàm phán các khoản nợ với các nhà đầu tư nước ngoài. Tình hình nợ Vinashin hiện nay là một thí dụ. Ngay khi thông tin về tình hình tài chính của Vinashin có vấn đề được tung ra từ cuối năm ngoái và đầu năm nay, đã có những nhà đầu tư chuyên mua các tài sản “có vấn đề” (distressed assets) dòm ngó đến. Các tài sản có vấn đề thì giá trị sụt giảm. Trong trường hợp Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển và đang cần uy tín với thị trường quốc tế, thì Chính phủ khó có thể “xù nợ”. Dù Việt Nam cam đoan trả nợ, các trái phiếu của Việt Nam vẫn giảm trên thị trường quốc tế. Nhưng khi giá giảm, Chính phủ, hoặc chính Vinashin, không tổ chức mua lại các khoản nợ này. Các chuyên gia cho rằng đây là một điều rất đáng tiếc mà Chính phủ không tính đến.

Bất chấp những khoản đầu tư bị quản lý vô trách nhiệm và những khoản nợ bị thất thoát phung phí như đã thấy từ Vinashin, các tập đoàn kinh tế nhà nước vẫn đang tiếp tục huy động trái phiếu, thậm chí dù phải chấp nhận trả lãi suất cao hơn hẳn so với các nước trong khu vực. Câu chuyện Vinashin và món nợ của nó, mà Chính phủ và nhân dân đang phải è lưng gánh, trong rất nhiều bài học đem lại, có bài học về phát triển thị trường nợ và kỹ thuật xử lý với các món nợ.

Lan Anh

>> Cần chuyên gia xử lý bom nợ nổ chậm