Minh bạch tài chính mới tránh được đổ vỡ

SGTT.VN - Nhà nước – trong vai trò chủ sở hữu – đang giám sát các tập đoàn, tổng công ty nhà nước theo cơ chế nào, là câu hỏi cần được trả lời.

Vào trung tuần tháng giêng năm nay, trên Vneconomy (trang điện tử Thời báo Kinh tế Việt Nam) xuất hiện một bản tin thu hút nhiều người đọc: “Vinashin công bố lãi khoảng 1.000 tỉ đồng (năm 2009)”.

Tàu Vinashin Orient mắc kẹt dưới gầm cầu Bính (Hải Phòng) ngày 17.7. Sự đổ vỡ của tập đoàn Vinashin là cơ hội tốt để xem xét lại vấn đề quản trị và giám sát ở các tập đoàn, tổng công ty lớn. Ảnh: Mai Kỳ

Bản tin gây tò mò vì đó là lần hiếm hoi chủ tịch HĐQT Vinashin Phạm Thanh Bình công bố mức lợi nhuận lớn trong bối cảnh những hoài nghi về tính hiệu quả của Vinashin tăng cao hơn bao giờ hết trong năm khủng hoảng 2009.

Điều đáng nói là ông Bình, người vừa bị đình chỉ chức chủ tịch HĐQT, đưa ra con số đó bằng miệng, thay vì tài liệu hẳn hoi cho phóng viên trong lần gặp mặt báo chí đầu năm 2010.

Những gì diễn ra nửa năm sau đó cho thấy, ông Bình đã không trung thực với báo chí. Nhưng với các cơ quan quản lý nhà nước, tình hình thậm chí còn tệ hại hơn.

Bộ trưởng Giao thông Hồ Nghĩa Dũng than với Quốc hội rằng, có nhiều chuyện ở Vinashin “chúng tôi không được báo cáo”.

Phó chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Phạm Viết Muôn thậm chí kêu ca rằng “có những dự án đã đầu tư, có những tàu đã mua của Vinashin nhưng bộ Giao thông vận tải không biết, Thủ tướng không biết, xong xuôi rồi mới hay”.

Còn uỷ ban Kiểm tra Trung ương kết luận: “Trong nhiều năm qua, tập đoàn đã báo cáo không trung thực với Chính phủ về tình hình tài chính của doanh nghiệp”.

Câu hỏi đặt ra: vì sao Vinashin có thể báo cáo “không trung thực” như vậy trong nhiều năm liền cho dù hàng loạt quy định về công khai thông tin và giám sát doanh nghiệp đã được ban hành? Đó là câu hỏi mà các cơ quan được giao nhiệm vụ quản lý, giám sát Vinashin cần trả lời.

Trong khi chưa có câu trả lời cho câu hỏi nêu trên thì sự đổ vỡ của Vinashin là một cơ hội tốt để xem xét lại vấn đề quản trị và giám sát ở các doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt là các tập đoàn, tổng công ty lớn.

Hiện cả nước có 18 tập đoàn và tổng công ty nhà nước đặc biệt lớn chi phối nền kinh tế. Trong số đó có 11 tập đoàn, bao gồm than và khoáng sản, dệt may, bưu chính viễn thông, công nghiệp tàu thuỷ, điện lực, dầu khí, cao su, viễn thông quân đội, hoá chất, xây dựng, và phát triển nhà và đô thị.

Các tập đoàn và tổng công ty nhà nước này được hình thành với mục tiêu trở thành mũi nhọn của nền kinh tế và thực tế đã phình to ra nhiều lĩnh vực trong vòng bốn năm qua.

Những số liệu về tình hình kinh doanh và tài chính của các tập đoàn này, tuy vậy, rất ít khi được các cơ quan quản lý nhà nước liên quan công bố.

Theo đánh giá cuối tháng 6 vừa qua của phó cục trưởng cục Phát triển doanh nghiệp, bộ Kế hoạch và đầu tư Hồ Sỹ Hùng, vốn chủ sở hữu của 18 tập đoàn và tổng công ty lớn này là 267 ngàn tỉ đồng năm 2006, 345 ngàn tỉ đồng (tăng 29%) năm 2007 và 382 ngàn tỉ đồng (tăng gần 11%) năm 2008.

Như vậy, số liệu tài chính cơ bản nhất của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước vẫn còn trống cho hai năm gần đây.

Về phần mình, bộ Tài chính trong đề án kiểm kê và đánh giá lại tài sản và vốn của doanh nghiệp 100% vốn nhà nước trình Chính phủ gần đây, thừa nhận rằng “từ sau đợt kiểm kê vào thời điểm 1.1.2000, tới nay chưa thực hiện kiểm kê, đánh giá lại tài sản của doanh nghiệp nhà nước”.

Thật khó tin là tài sản của các doanh nghiệp nhà nước, trong đó có các tập đoàn, tổng công ty lớn, đã không được kiểm kê trong suốt cả thập kỷ qua.

Cách quản trị ở khu vực kinh tế này thật đáng để nói. Giữa năm 2008, 55 tập đoàn và tổng công ty nhà nước đã dễ dàng báo cáo cắt, giảm, hoãn hơn 1.100 dự án đầu tư với tổng vốn trên 31 ngàn tỉ đồng để chống lạm phát.

Câu hỏi đặt ra là, Nhà nước – trong vai trò chủ sở hữu – đang giám sát các tập đoàn, tổng công ty nhà nước theo cơ chế nào?

Theo nghiên cứu của tiến sĩ Nguyễn Đình Tài và các cộng sự ở viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cơ chế giám sát đó như sau:

“Chính phủ, Thủ tướng chịu trách nhiệm chung về tổ chức kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả hoạt động kinh doanh và thực hiện quy chế quản lý tài chính công ty mẹ/tổng công ty.

Bộ quản lý ngành chỉ đạo triển khai, kiểm tra việc thực hiện mục tiêu chiến lược, kế hoạch dài hạn của công ty mẹ/tổng công ty; giao chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu hàng năm; giám sát, đánh giá việc thực hiện theo quy định pháp luật; giám sát việc thực hiện các dự án đầu tư của công ty mẹ/tổng công ty thuộc thẩm quyền theo quy định của pháp luật về đầu tư.

Bộ Tài chính đầu tư vốn để hình thành vốn điều lệ và điều chỉnh vốn điều lệ trong quá trình hoạt động; giám sát và đánh giá tình hình quản lý, sử dụng vốn, phân phối thu nhập, trích lập và sử dụng các quỹ của công ty mẹ/tổng công ty.

Bộ Kế hoạch và đầu tư giám sát việc thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ mà chủ sở hữu giao công ty mẹ/tổng công ty.

Bộ Nội vụ thẩm định về quy trình, thủ tục, tiêu chuẩn, điều kiện bổ nhiệm chủ tịch và các thành viên HĐQT công ty mẹ của tập đoàn kinh tế do bộ quản lý ngành trình Thủ tướng Chính phủ.

Công ty mẹ/tổng công ty giám sát các công ty con/đơn vị thành viên thông qua ban kiểm soát do HĐQT bổ nhiệm.

Hàng năm các chủ thể giám sát trên đây tổ chức phân tích, đánh giá toàn diện hoạt động kinh doanh của công ty mẹ, tập đoàn, tổng công ty; đề ra biện pháp khắc phục những vấn đề tồn tại nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh”.

Tức là một quy trình giám sát xem ra rất chặt chẽ và khách quan.

Nhưng vì sao Vinashin có thể qua mặt được cơ chế đó? Liệu cơ chế giám sát đó có được chính các cơ quan quản lý nhà nước kể trên tuân thủ đúng? Và còn những tập đoàn/tổng công ty nhà nước khác thì sao?

Tư Giang