Nước đạo

Đầu nguồn sông Serepôk trên đỉnh Chư Yang Sin

SGTT Xuân 2010 - Lơi Tắcpỏ có trên ba mươi nóc nhà sàn. Nhà cửa nằm cheo leo trên núi cao, dưới chân Ngoklinh, đầu nguồn sông Thu Bồn. Đó là một bản của người Cadong. Đứng từ dưới nhìn lên cao, những spôk xa nhất chỉ to bằng chiếc nón lá.

Plơi tương đương với một làng, bản… gồm nhiều spôk lợp lá tơi quây quần lại. Mỗi bản được đánh dấu bằng những ngọn núi, con suối hoặc cây cổ thụ. Già làng Tắcpỏ Hồ Văn Công còn khá “trẻ”, mới chỉ 57 tuổi. Ông cười rất tươi, nheo nheo mắt nhìn tôi, dường như thấu hiểu suy nghĩ xúc phạm “tư cách” già làng của ông. “Anh không biết đâu, già làng Cadong chỉ là người biết tìm ra nguồn và biết cúng Kará – mó huýt (thần Nước)”. Hôm chúng tôi đến Tắcpỏ, đúng dịp lễ tết máng nước ở đây. Tết máng nước người Cadong gọi là Karát – lang tak, diễn ra linh đình trong ba ngày, sau khi vụ mùa thu hoạch xong. Đây là cái tết lớn nhất của người Cadong. Suốt ba ngày, cả làng đâm trâu, từng nhà làm heo, gà… Đàn ông uống rượu, đàn bà nhảy múa, trẻ con vui đùa thâu đêm. Họ “chơi” để nhớ ơn giọt nước!

Hôm trước Karát – lang tak ở Tắcpỏ, chúng tôi theo bầy trẻ Cadong vào rừng chặt tre. Những đứa trẻ tóc cháy nắng vàng khè, mặt mày lem luốc gọi nhau í ới, cười nói râm ran cả một khu rừng. Người lớn giao cho chúng trọng trách đi chặt tre rào suối. Dọc hai bên con suối bên cạnh làng, hai hàng rào tre vững chãi mọc lên, cấm trâu bò và con người lội qua làm ô uế nguồn nước. Buổi sáng đầu tiên, tất cả người dân tụ tập đông đủ trên bãi đất sau làng. Nghi lễ long trọng nhất sắp diễn ra. Già Công một tay cầm mác, một tay túm con gà trống tơ niệm chú. Vừa niệm ông vừa chạy rất nhanh lên đỉnh núi sau làng. Đám thanh niên vác những cây tre đã chẻ làm đôi im lặng chạy theo. Chạy miết cho tới một khe cạn trên đỉnh ông dừng lại, ngửa mặt lên trời, đôi mắt xuất thần. Bất ngờ ông buông cây mác và con gà, lao vào một bụi cây, dùng hai tay đào bới dưới mặt đất rất nhanh. Chỉ trong tích tắc, như có phép màu, một dòng nước từ đâu phun ra ào ạt.

Đợi cho những dòng nước đục đầu tiên chảy hết, già Công dùng mác cắt cổ con gà trống tơ, để máu chảy hoà với nước. Đám thanh niên nhanh nhẹn đem những cây tre đã chẻ làm đôi ghép nhau hứng nước. Một dòng nước hồng hồng theo đó chảy về. Ở điểm cuối cùng, những người phụ nữ đã chờ sẵn với ống nứa đựng nước. Họ im lặng thành kính xếp hàng chờ tới lượt mình để hứng đầy ống nước chảy về từ phía thượng nguồn. Truyền thuyết Cadong nói rằng, tổ tiên họ được sinh ra từ giọt nước!

Hindu giáo nói: Mọi vật đều là nước. Trong truyền thống Do Thái, nước tượng trưng cho cuộc khởi đầu sáng tạo thế giới. Quan niệm không khác mấy đối với người Cadong nhưng khác với con người văn minh hiện nay. Những dòng sông sinh ra từ giọt nước, chảy xuống từ đỉnh núi cao, quanh co qua những thung lũng, biến mất trong những hồ và sông, về mặt biểu tượng nó có ý nghĩa như đời người với những chuỗi mong ước, khát vọng sống. Nước không chỉ là tặng vật của trời ban phúc cho con người mà còn là đạo giữa đời.

Trong suốt những hành trình đi tìm những dòng sông Việt (*), tôi đã cảm nhận rằng, người Ê Đê ở thượng nguồn sông Serepôk, người Xê Đăng, Cadong thượng nguồn Thu Bồn, người Khùa, Mày thượng nguồn sông Gianh, Cơ tu thượng nguồn sông Hương, người Ba Na thượng nguồn sông Kôn… đều có “đạo” thờ nước. Con người coi nước như một vị thần hiền minh. Nhiều dân tộc “sùng nước” ngang với một tôn giáo. Những dòng sông mẹ luôn trường tồn bởi sự che chở, nuôi dưỡng con người đi qua bao biến thiên của cuộc sống ngàn đời qua…

Những dòng sông Việt mà chúng tôi đi qua luôn tải nặng đạo làm người của những cư dân sống dọc đôi bờ

Nguyễn Minh Sơn, ảnh: Thiên Ý

(*) Chương trình truyền hình Khám phá những dòng sông Việt do báo Sài Gòn Tiếp Thị thực hiện.