Lẽ yêu thương ở miền cao

SGTT.VN - Đêm. Tôi lan man suy nghĩ. “Bao đời nay” – như cách mở đầu câu chuyện thường xuyên của ông Có – người Hà Nhì vẫn vô tư giúp nhau làm nhà, giúp nhau mưu sinh hàng ngày như lẽ yêu thương đương nhiên.

1 - Từ Hà Nội, đi xe chất lượng cao có giường nằm lên tới thành phố Lào Cai đúng bảy tiếng đồng hồ. Trời cũng vừa sâm sẩm tối. Đường vào Mường Hum – Y Tý, nơi có những bản làng người Giáy thơ mộng giờ đây không còn đẹp như lời văn của nhà văn Ma Văn Kháng, tác giả của hàng loạt tiểu thuyết, truyện ngắn viết về vùng biên viễn Lào Cai năm xưa. Anh xe ôm 40 tuổi, thổ dân ở huyện Bát Xát, luôn miệng quả quyết với tôi rằng những cây cầu mây bắc qua nhiều con suối của Mường Hum đã bị thay bằng cầu bêtông từ những năm 80 của thế kỷ trước. Đường vào Mường Hum đá hộc lổn nhổn vì mưa lũ thường xuyên tàn phá. Đường lên Y Tý còn gian nan bội phần vì sau cơn mưa bất chợt, đường lầy lội hơn, đất dẻo quánh bám chặt vào bánh xe.

Bản làng người Giáy thơ mộng giờ đây không đẹp như lời văn của nhà văn Ma Văn Kháng, tác giả của hàng loạt tiểu thuyết, truyện ngắn viết về vùng biên viễn Lào Cai năm xưa.

Y Tý cao khoảng 2.000m so với mặt nước biển, độ cao không kém Sa Pa nhưng Y Tý còn hoang sơ và nhiều cánh rừng già nguyên sinh hàng trăm năm tuổi ít bị xâm hại. Có lẽ vì đường khai thác và vận chuyển gỗ khó khăn. Dọc đường, thỉnh thoảng chúng tôi lại gặp vài chiếc công nông “chết” giữa dốc, người lái xe ôm một bao tải trấu rải đều xuống mặt đường – nơi có chỗ khó vượt qua nhất. Đó là cách chống trơn hiệu quả ở vùng này khi đi đường gặp mưa, theo lời giải thích của anh xe ôm.

2 - Ông Chu Ché Có, trưởng thôn Lao Chải vẫn cứ nằm trên chiếc giường cạnh bếp lửa mặc dù có tiếng khách chào ngoài cửa. “Ai đấy, vào đây!” Tôi nhìn vào nhà, tối bưng. Ánh lửa leo lét trong góc tối. Sau lời giới thiệu của người lái xe ôm, ông Có “à” một tiếng rồi mới vươn người ra khỏi đống bùng nhùng chăn chiếu. Bước xuống bếp lửa ngay cạnh đầu giường cời than và chúm môi thổi lửa, chỉ khi ánh lửa leo lét sáng bùng lên, ông mới ngẩng mặt nhìn tôi rồi lại “à” lên một tiếng nữa trước khi bảo “cứ tự nhiên đi, đấy nhà đấy, ở đi”.

Con gái ông Có nãy giờ vẫn đi đi lại lại trong nhà, lưng địu một đứa bé đang ngủ và không nói lời nào. Cô không biết nói tiếng Kinh.

Hoàng hôn vùng biên ải xuống nhanh, chiều cuối năm rét tê tái. Cánh rừng già bên cạnh nhà lá khô cứ xào xạc. Tựa lưng vào cây cột đen kịt bồ hóng, tôi nhìn quanh. Đồ vật xung quanh tôi, gương mặt của ông Có, của thằng Pùa, con út của ông, đều phảng phất màu đen. Ông Có cười bảo nơi khí hậu quanh năm sương mù ẩm ướt nên bếp của người Hà Nhì bao giờ cũng đặt trong nhà. Ấm và làm cho cây cột chắc bền. Con người cũng ám khói nên cũng bền chắc, chống chọi được giá rét, bệnh tật. Và đen.

Làng ở Lao Chải. Ảnh:

Ngôi nhà trình tường của ông, như bao nhà khác ở Lao Chải, có cùng một kiểu tường đất, bốn mái và duy nhất một cửa ra vào. Nhà có ba gian: gian trong để ngủ, gian ngoài tiếp khách và gian giữa làm bếp. Sàn bếp có hai tầng, tầng thấp để nấu và tầng cao để các đồ dùng.

Đàn ông Hà Nhì ai cũng biết làm nhà trình tường và làm nghề thợ mộc. Ở Lao Chải, người nghèo cũng như người giàu, ai cũng có nhà và không có cảnh ghen tỵ. Ông Có giải thích bao đời nay dân Hà Nhì làm nhà, từ đào móng đến khi lợp mái đều đổi công. Bất cứ ai làm nhà thì nhà khác phải cử một người đến giúp. Ngày xong nhà mới, gia chủ mổ con lợn vài chục cân, vài chục lít rượu và nấu một nồi cơm to mời tất cả những người làm giúp đến đánh chén. Xong thì ai về nhà nấy, gia chủ chẳng phải lo nợ nần hay trả ơn. Muốn biết tuổi của ngôi nhà, chỉ cần liếc qua bếp, đếm số hàm răng lợn treo lủng lẳng bên cây cột. “Dân tôi có tục thờ thần bếp, tết nào cũng phải mổ một con lợn để cúng thần bếp mà chỉ đàn bà trong nhà được làm lễ. Làm nhà thì trong có bếp, bếp bằng tuổi nhà”, ông Có cho hay.

Những nụ cười sơn cước. Ảnh:

3 - Sau bữa cơm tối, tôi và ông Có, hai người cạn gần hết chai rượu thóc. Ông Có rủ rỉ chuyện, rằng mùa đông rét đàn ông chỉ ở nhà, quanh quẩn bên bếp lửa uống rượu. Đàn bà cũng quanh quẩn ở nhà nuôi con lợn, con gà, rỗi rãi thì vào rừng kiếm củi, chăm sóc nương thảo quả để bán lấy tiền tiêu vặt. Lúa làm một vụ, ngô cũng một vụ để ăn quanh năm, thức ăn thì rừng già có con gì mình săn con ấy. Lợn nuôi lớn, làm thịt. Ăn không hết thì cứ đưa lên gác bếp, để khô hoặc muối ăn dần.

Thôn Lao Chải 1 của ông có gần 80 hộ. Chả ai giàu, cũng chả ai nghèo, nhà ai cũng có xe máy, tivi. Đàn ông ai cũng như ai, đều có lòng dũng cảm, biết săn thú, làm mộc và… uống rượu. Chỉ có đàn bà là dễ phân biệt ai hơn ai kém. Ông Có lại bảo bao đời nay nhan sắc đàn bà là thứ đàn ông dễ phân biệt nhất. Ai đẹp hơn thì nhiều người thích. Muốn biết ai khéo tay hơn thì xem trang phục họ mặc vì họ tự may lấy. Ai đảm đang thì xem đống củi trước nhà, nếu to thì người phụ nữ đó khoẻ và chăm chỉ, nếu ít và mỏng thì yếu và lười. Con gái ở đây được trọng vọng vì tục mẫu hệ, thần bếp của người Hà Nhì do phụ nữ trong gia đình chủ trì việc tế lễ, thờ cúng.

Đêm. Tôi lan man suy nghĩ. “Bao đời nay” – như cách mở đầu câu chuyện thường xuyên của ông Có – người Hà Nhì vẫn vô tư giúp nhau làm nhà, giúp nhau mưu sinh hàng ngày như lẽ yêu thương đương nhiên. Kể ra, tôi và nhiều người đang sống, đang chen chúc trong đám khói bụi, kẹt xe nơi phố thị xa xôi kia quả rất nhỏ bé, chật hẹp trong lẽ sống so với người Hà Nhì vốn cả đời, nhiều đời chỉ vào ra trong ngôi nhà trình tường duy nhất có một cửa...

Người dân ở Lao Chải.	Lúa thì làm một vụ, ngô cũng một vụ để ăn quanh năm, thức ăn thì rừng già có con gì mình săn con ấy.

bài và ảnh: Đỗ Hữu Lực